Eternal Sunshine of the Spotless Mind is de zoveelste surrealistische trip van scenarist Charlie Kaufman. Ditmaal maken echter niet de onverwachte wendingen de meeste indruk, maar de levensechte personages. Donker is het nog altijd in Kaufmans universum, maar voor het eerst valt er een lichtstraaltje binnen.
Scenarioschrijvers die op eigen kracht volle bioscoopzalen trekken zijn op één hand te tellen. Dat alleen al maakt Charlie Kaufman een opvallend talent. En dan heeft hij ook nog een levendige fantasie en een verfrissende afkeer van Hollywoodconventies. In 1999 vestigde hij zijn naam met het script van Being John Malkovich, waarin een poppenspeler een deur ontdekt die toegang biedt tot het hoofd van de acteur uit de titel. En in de hit Adaptation voert Kaufman zichzelf op als neurotische schrijver die overhoop ligt met een fictieve tweelingbroer (beiden gespeeld door Nicolas Cage). In beide films lopen verzinsels en werkelijkheid op verbluffende en geestige wijze door elkaar.
De vroege verhalen van Kaufman zijn origineel en scherpzinnig, maar er ontbreekt wel iets aan: gevoel. Ontroering roepen de personages niet op, daarvoor zijn ze simpelweg te onsympathiek. Dat is niet per se erg – de films werken in zekere zin als parabels over menselijk gedrag. Maar als kijker blijf je op afstand.
Bijdragend aan Kaufmans succes zijn ongetwijfeld de grote namen die in de rij staan om met hem samen te werken. Neem de cast van Eternal Sunshine of the Spotless Mind: Jim Carrey, Kate Winslet, Kirsten Dunst, Elijah Wood, Mark Ruffalo, Tom Wilkinson. Deze film uit 2004 lijkt in eerste instantie naadloos aan te sluiten bij het eerdere werk van de schrijver. Het verhaal hangt wederom van de bizarre vondsten aan elkaar. Maar voor het eerst lijkt de verteller geïnteresseerder in zijn personages dan in zijn eigen narratieve trucs.
Eternal Sunshine draait om de introverte Joel (Carrey) en de uitbundige Clementine (Winslet), die elkaar leren kennen op een feestje, verliefd worden en al snel gaan samenwonen. Op den duur leveren hun botsende persoonlijkheden steeds meer irritaties op. Na een heftige ruzie stuit Clementine op het curieuze bedrijfje Lacuna, dat zich specialiseert in het verwijderen van nare herinneringen. Impulsief als ze is, besluit ze haar hele relatie met Joel te wissen. Joel is radeloos als hij erachter komt en ziet geen andere uitweg dan zelf de procedure ook maar te ondergaan. Wat volgt is een reis door Joels herinneringen, die een voor een worden verwijderd terwijl hij ligt te slapen. Eerst passeren de ruzies, maar dan ook de mooie momenten uit het begin van de relatie. In zijn narcose komt Joel tot het besef dat hij die herinneringen helemaal niet kwijt wil.
Kaufman vond de ideale regisseur om zijn verhaal te verfilmen: de Fransman Michel Gondry, een visuele tovenaar die eerder sfeervolle clips maakte voor artiesten als Björk en Radiohead. De scènes die zich afspelen in Joels hoofd vormen een overweldigende visuele trip, maar tegelijkertijd blijft de film verrassend sober van toon, waardoor je als kijker ruimte overhoudt voor hersenspinsels over thema’s als herinneringen, liefde en kwetsbaarheid.
Het universum waarin dit alles zich afspeelt blijft intussen duidelijk dat van Charlie Kaufman. De personages zijn op zichzelf gericht, onverantwoordelijk en nogal neurotisch. Dat geldt voor Joel en Clementine, maar helemaal voor de Lacuna-employees, die doodleuk een feestje bouwen in het huis van Joel terwijl zijn geheugen wordt gewist.
Maar ondanks het surrealisme en de zwarte humor zijn Joel en Clementine van meet af aan echte mensen om wie je geeft. Hun relatie is verre van voorbeeldig, maar misschien juist daardoor veel realistischer dan de meeste romances die Hollywood ons voorschotelt. Joels herinneringen zijn zo intiem en authentiek dat je je er als kijker ongemakkelijk bij kunt gaan voelen. Het mooie spel van Jim Carrey en Kate Winslet draagt daaraan bij, maar ook de briljante manier waarop het verhaal is gestructureerd. Als de idyllische openingsscène zich aan het eind van de film herhaalt, heeft die een totaal andere lading gekregen.
Het relatieve happy end van Eternal Sunshine zal zelfs voor de grootste cynicus te behappen zijn. Het heeft namelijk veel gekost en belooft geen ‘lang en gelukkig’. Als het verhaal van Joel en Clementine iets aantoont is het dat liefde weerbarstig is en offers vereist. In deze context biedt de voorzichtige suggestie dat liefde uiteindelijk alles kan overwinnen – hoe afgezaagd ook – een oprecht gevoel van troost. Dat is ongetwijfeld een van de redenen waarom Eternal Sunshine of the Spotless Mind steeds weer opduikt in lijstjes van meest geliefde films.
Rick de Gier is filmrecensent voor CV-Koers en de VPRO Gids.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd in CV•Koers (oktober 2004).
Recensie Robb Ludwick: Deze creatieve en interessante film is de tot nu toe meest toegankelijke film van scenarioschrijver Charlie Kaufman, van wiens hand eerder Being John Malkovich en Adaptation verschenen. Terwijl deze film gebruik maakt van dezelfde ongebruikelijke presentatie als zijn andere films – niet alleen heen en weer springen in de tijd, maar ook in en uit iemands privé-gedachten – blijft het verhaal in dit geval gelukkig vrij simpel en direct. Het gaat over liefde als een goede en mooie mogelijkheid voor mensen die eenzaamheid kennen, maar ook over de moeite die intimiteit voor wie dan ook met zich meebrengt.
Joel en Clementine komen elkaar tegen in de trein. Ondanks het romantische begin van hun relatie dooft deze uiteindelijk weer uit, waarbij Clementine bovendien gebruik maakt van een nieuwe technologie om Joel uit haar geheugen te laten wissen. Joel kan dit niet verdragen en beslist dezelfde procedure te ondergaan. Allerlei serieuze en grappige momenten maken duidelijk dat hij hierdoor niet alleen alle pijn verwijdert maar ook alle vreugde, en – zoveel kan ik wel zeggen zonder dat ik het einde verklap – tijdens dit proces komt een basisfeit over relaties aan het licht: het romantische ideaal is een illusie. Want door je hart open te stellen voor de ander maak je ook jezelf kwetsbaar.
Dit doet de vraag rijzen of als we alle slechte dingen over elkaar te weten zijn gekomen, de liefde onherroepelijk sterft. Of kunnen we toch voor elkaar kiezen? Sterker nog, is dat eigenlijk niet de enige weg waarlangs echte liefde (en echte romantiek!) überhaupt mogelijk is? Maar hoe kunnen we dat? Gewoon positief denken? De Bijbel geeft hierop een goed antwoord: wij weten we dat we elkaar kunnen vergeven door het voorbeeld en in de kracht van Jezus zelf. Anders zouden onze relaties gedoemd zijn ondiep te blijven. Gelukkig sluit dit antwoord goed aan bij de verlangens die de hoofdpersonen aansturen, zodat een hoopvol einde geen sprookje hoeft te zijn.
(8.2) [49 stemmen]
REAGEREN
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
Reactie door jaap van kranenburg op 04-01-2008 om 15:38:58
Check ook The Truman Show voor een mooie rol van Carrey
Reactie door Coert van Mourik op 06-12-2007 om 15:47:40
Erg mooie en indrukwekkende film, waaruit in ieder geval blijkt dat Jim Carrey in zijn niet-komische rollen eigenlijk nog beter is dan in de komische films met hem in de hoofdrol.
