De Zuid-Afrikaanse film Tsotsi werd onlangs bekroond met een Oscar. Het verhaal over een jonge gangster die wordt opgezadeld met de zorg voor een baby is hard maar hoopgevend. De boodschap van schuld en vergeving heeft haast een bijbelse lading.
De presentator die na de voorvertoning van Tsotsi op het Amnesty International Filmfestival de regisseur en hoofdrolspeler interviewt, kan het niet laten: ,,Over politiek en andere ernstige zaken zullen we het straks hebben, maar eerst één afgezaagde Hollywoodvraag: hoe is het om opeens een ster te zijn, en mogen we hem zien?’’ Vooruit, de drie dagen eerder gewonnen Oscar wordt even trots omhoog gehouden. En de aandacht is natuurlijk fantastisch. ,,Een kleine film als deze, zonder internationale acteurs, is helemaal afhankelijk van aandacht in de pers’’, zegt regisseur en scenarist Gavin Hood. ,,Daar hoeven we nu niet meer over in te zitten, wat een grote opluchting is, want we hebben veel risico’s genomen met deze film.’’
Hood doelt op financiële investeringen, maar ook op artistieke keuzes. Voor zijn adaptatie van de gelijknamige roman van landgenoot Athol Fugard uit 1980 trok de Zuid-Afrikaanse filmmaker aanvankelijk naar Hollywood. Daar had hij gesprekken met diverse “grote namen”, maar uiteindelijk verkoos hij authenticiteit boven commercie. Dus werd het verhaal over de negentienjarige crimineel Tsotsi (wat zoiets betekent als ‘zwarte gangster’) op locatie opgenomen in de townships buiten Johannesburg, spelen er geen bekende acteurs mee en spreken de personages geen Engels of Afrikaans, maar een mengelmoes van zo’n tien verschillende talen, zoals die in de townships wordt gesproken. Zodoende moest de film dus zelfs in Zuid-Afrika worden ondertiteld.
Moorden
Maar ook het verhaal zelf begint niet erg laagdrempelig. De hoofdpersoon maakt tijdens de eerste helft van de film geen sympathieke indruk, om het mild uit te drukken. In een van de eerste scènes berooft en vermoordt hij met zijn bende van drie vrienden een man in een metro. Wanneer Boston, de intelligentste van het stel, berouw toont en Tsotsi ter verantwoording roept, slaat deze zijn vriend in elkaar. Gefrustreerd rent hij vervolgens een buitenwijk van Johannesburg in, waar hij een auto steelt en de eigenares halfdood achterlaat.
Geen boefje met een hart van goud dus, deze Tsotsi, maar een schijnbaar gewetenloze crimineel. Zoals er in Johannesburg zovelen rondlopen; uit onderzoek bleek een paar jaar geleden dat in die stad relatief de meeste moorden ter wereld werden gepleegd. Gavin Hood gunt het publiek via korte flashbacks wel een kijkje in Tsotsi’s verleden, waardoor enig begrip ontstaat. Als kleine jongen verloor hij zijn moeder aan aids. Zijn vader was een gewelddadige alcoholist, waardoor hij als puber van huis vluchtte en met andere zwerfkinderen in een rioolbuis ging wonen.
Na de autodiefstal neemt het verhaal een wending. In een kinderzitje op de achterbank blijkt een baby te zitten. Tsotsi kan het niet over zijn hart verkrijgen het kind achter te laten en neemt het in een boodschappentas mee naar huis. De daaropvolgende scènes zouden uit een komedie als Three Men and a Baby kunnen komen, als de setting niet zo schrijnend was: nogal hulpeloos probeert de gangster het kind te sussen, melk te laten drinken en te verschonen. Waaróm hij vastbesloten is het kind te houden wordt niet expliciet verklaard, de kijker moet het zelf opmaken uit Tsotsi’s non-verbale gedrag en de flashbacks.
Tijdens de persconferentie wil Hood zijn visie op Tsotsi’s motieven wel kwijt: ,,In tegenstelling tot sommige van zijn vrienden, die nog harder zijn, heeft Tsotsi herinneringen aan liefde en een moeder die hem heeft opgevoed. Daarna heeft hij een soort masker van onverschilligheid opgezet, maar diep vanbinnen heeft hij een grote behoefte om zijn gevoelens te uiten en echt te communiceren.’’
Van zijn oppervlakkige vrienden hoeft Tsotsi het niet te hebben; alleen Boston is aan hem gewaagd, maar wanneer die hem aanspreekt op zijn immorele gedrag kan Tsotsi alleen reageren met geweld. Hood: ,,De baby vormt daarentegen een veilige partner. Die zal hem niet uitlachen en is ook niet bang voor hem.’’
Bekering
Langzaam maar zeker zien we Tsotsi menselijker worden. De vondst van de baby zet een ontwikkeling in gang die hij niet meer kan terugdraaien, ook al probeert hij aanvankelijk aan zijn levensstijl vast te houden. Na diverse ingrijpende ontmoetingen – met een zwerver en een buurvrouw die hij dwingt de baby te voeden – kan een grote ommekeer in het slot niet meer uitblijven. Wat dat betreft doet de film in opzet denken aan geijkte christelijke bekeringsverhalen als Het kruis in de asfaltjungle. Jezus komt er niet aan te pas, maar thema’s als schuld, spijt en vergeving komen met een haast bijbelse urgentie aan bod. Het gevaar van dergelijke verhalen is dat sentiment en ongeloofwaardigheid op de loer liggen. Zo ook in Tsotsi – het is bijvoorbeeld niet helemaal aannemelijk dat de hoofdpersoon zijn ontwikkeling in minder dan een week doormaakt. Toch weet Gavin Hood de film steeds smaakvol en behoorlijk overtuigend te houden, geholpen door goede acteurs (met name hoofdrolspeler Presley Chweneyagae) en het rauwe realisme dat hij heeft nagestreefd. Het slot maakt veel indruk.
In dat realisme zit trouwens de nodige maatschappijkritiek verscholen – over armoede, werkeloosheid, aids –, maar opvallend genoeg gaat het in de Zuid-Afrikaanse film nergens over apartheid of racisme. Dat was in de roman, die zich afspeelt in de jaren vijftig, wel anders. ,,Het persoonlijke verhaal over de jongen die zijn verantwoordelijkheden leert nemen sprak me erg aan in de roman, maar de omstandigheden zijn inmiddels veranderd’’, zegt Hood, die daarom wat aanpassingen aanbracht. ,,Ik heb ervoor gekozen bijna alle personages in de film zwart te laten zijn, zodat niet de indruk zou ontstaan dat het verhaal over rassen gaat.’’
Hood heeft juist een optimistische boodschap nagestreefd: ,,Er is vreselijk veel fout gegaan in Zuid-Afrika, maar de laatste jaren gebeuren er ook veel goede dingen. Mandela en De Klerk hebben het goede voorbeeld gegeven door met elkaar om de tafel te gaan zitten. Ik denk dat mensen behoefte hebben om te vergeven – als de andere partij werkelijk spijt heeft tenminste. Om dat universele thema draait de film uiteindelijk. Misschien spreekt hij daarom zoveel mensen aan.’’
Rick de Gier is filmrecensent voor CV-Koers en de VPRO Gids.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd in CV•Koers (april 2006).
(8.1) [7 stemmen]
REAGEREN
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
