12
Racisme / discriminatie Enkele geweldscènes Veel grof taalgebruik Enge scènes
BEKEKEN
2645 keer
LEZERSWAARDERING
7.5
(15 stemmen)
(7.5) [15 stemmen]
Avatar
Overtreffende trap in 3D-epos
Door Bart Cusveller, geplaatst op 03-05-2010
Als je Aliens, Terminator 1 & 2, en Titanic op je conto hebt, dan schept een hiaat van 12 jaar verwachtingen van je nieuwste film. En ja hoor, James Cameron flikt het hem. Vergeet Star Wars, vergeet The Lord of the Rings. Avatar is de overtreffende trap.
Lees ook de uitgebreide nabespreking van Johan Klein Haneveld. En Michiel van Hout vindt de duurste film ooit visueel overdonderend, maar inhoudelijk mager.
Financieel gezien is niemand een groter filmmaker dan James Cameron. Zijn Titanic is de best bezochte film ooit, met wereldwijd een opbrengst van bijna twee miljard dollar. De man is echter ook een perfectionist en weet bovendien beeldtaal te vinden voor de gevoelstemperatuur van onze cultuur: onze angsten, onze verlangens, onze helden, onze demonen. Zijn beelden – Jack & Rose! Arnold “I’ll be back”Schwarzenegger! – zijn moderne iconen. Avatar kon dus wel eens iets bijzonders worden.
Het is grotendeels gelukt. Cameron had een idee voor een action-fantasy in 3D, maar nog niet de techniek (en niet de bioscopen) om het op het witte doek te toveren. Vandaar het hiaat. Het resultaat is een weergaloze avonturenreis door een ongekend mooie wereld, die er niet alleen geloofwaardig uitziet maar ook een geloofwaardige context schept voor het verhaal. Alleen al daarom is de film een bezoekje waard. (Voor de kritische kijkers: de soldaten vloeken een enkele keer, er is veel geweld, en wat heidense mystiek).
Het eerste uur van de film introduceert een sciencefictionsetting: in het jaar zus-en-zoveel gaat een bedrijf met militaire ondersteuning naar planeet daar-en-daar voor een rijke buit. Opvallend is hoe vanzelfsprekend de personages zich tussen vergevorderde technologie bewegen. Nadat de stukken op het bord zijn gezet, trakteert hij de kijker in het tweede uur op een weidse en gedetailleerde verkenning van de wonderlijke fantasywereld op de planeet Pandora. Kent iemand de kunstenaar Roger Dean (die de hoezen van de rockgroep Yes maakte)? Dat dus.
Je komt ogen tekort, maar je vraagt je ook af of het verhaal je nog eens een uur zal boeien. Het wordt niet slecht afgewikkeld – het is spectaculair en je wilt weten hoe het afloopt. Maar het is een bekend verhaal, in feite een western. Een gemeenschap van vredelievende inboorlingen leeft in harmonie met de schepping, tot een hebzuchtige ‘beschaving’ hun ‘primitieve’ cultuur komt bedreigen. Dan moet er iemand opstaan om de bedreiging te keren. Techniek versus natuur, jazeker. Cameron heeft ook nog een (ecologische) boodschap.
De hoofdpersoon is een ex-marinier in een rolstoel, die door de wetenschappers van het bedrijf ingezet wordt om de inboorlingen te benaderen. Zij hebben een techniek om met je geest een avatar – een ander lichaam – te besturen. Onze held kruipt in de huid van een inboorling en leert een stam van binnenuit kennen. En liefhebben! Stond hij aanvankelijk aan de kant van de militairen, nu ziet hij door de ogen van de Na’vi de onderlinge verbondenheid, ja de heiligheid van alle leven op Pandora.
Cameron laat het verhaal op verschillende niveaus werken: er is actie en spanning, verrukking en romantiek, en ook cultuurkritiek en spiritualiteit. Het enige niveau waarop het verhaal niet werkt is dat van de karakterontwikkeling. De held leert zijn ware bestemming inzien, maar verder blijft iedereen wie hij (of zij) was. Verwacht geen inzichten in de mens of, in Goed en Kwaad. Sterker nog, de plot hangt sterk af van stereotypen als heldenmoed, wraakzucht en romantische liefde. In Camerons morele en spirituele universum worden onderbuikgevoelens als deugden gepresenteerd.
Johan Klein Haneveld (johankleinhaneveld.blogspot.com):
Laat ik beginnen met de belangrijkste reden om Avatar in de bioscoop te zien: op een groot scherm is het een overweldigende ervaring, zoals die er sinds de Lord of the Rings-films niet meer geweest is. Je wordt als kijker ondergedompeld in de wereld van Pandora (de planeet, of beter maan, waar het verhaal zich afspeelt). Daarbij wordt je een handje geholpen door de overtuigende 3-D-effecten. Er kwamen geen speren uit het scherm zetten, maar er zat juist extra diepte in het beeld. Zo begint de film met een miniem druppeltje. Prachtig. Je vergat als kijker dat je in een zaal zat: het leek alsof je de gebeurtenissen zelf waarnam. Zelfs de ondertitels verstoorden het effect niet teveel. Het leek of ze er rekening mee hadden gehouden dat je maar op een diepte tegelijk kunt focussen. De 3-D hausse wordt door filmmakers aangegrepen om te voorkomen dat mensen de bioscoop verlaten en in plaats daarvan films downloaden. Geen verkeerde reden als het zulke ervaringen oplevert als deze!
De film begint met marinier Jake Sully, die op weg is naar de beboste maan Pandora, waar zijn tweelingbroer onlangs om het leven is gekomen. Zijn broer werkte mee aan het Avatarproject, dat mensen de bestuurders maakt van kloons van de inheemse wezens (de Na'vi, compleet met eigen taal). De atmosfeer van Pandora is namelijk zo giftig dat mensen zonder bescherming niet lang in de buitenlucht kunnen verblijven. De Avatar van Jake's broer is aan te passen op Jake's DNA. En zo'n kloon is nogal duur, dus mag hij zijn broers taak overnemen. Jake heeft echter zelf ook een goede reden om mee te werken. Hij is vanaf het middel verlamd, en dit is voor hem de enige manier om weer te kunnen lopen. De scènes waarin hij in zijn Avatarvorm zijn eerste stappen zet, laten goed zijn uitbundige vreugde zijn, en zijn teleurstelling als hij terug op de basis uit zijn cocon moet stappen, is voelbaar. Al tijdens de eerste missie in het oerwoud gaat het echter mis. Jake’s avatar raakt gescheiden van zijn team. Voor hij door woeste roofdieren kan worden opgegeten, wordt hij gered door Neytiri, de dochter van het opperhoofd van de lokale Na'vi-stam. Er volgt een teken van hun god Eywe en vervolgens wordt Jake in de stam ingelijfd (compleet met een initiatierit op een vliegend draakachtig wezen). Hij geniet van zijn vrijheid, totdat het menselijke huurlingenleger ten tonele verschijnt. Dan moet hij kiezen: vecht hij mee met zijn soortgenoten, of kiest hij voor de wezens met wie hij vrienden is geworden? Waren zijn ervaringen werkelijk betekenisvol, of was zijn liefde niet meer dan een geavanceerd computerspel? En vervolgens zien we explosies, buitenaardse paarden die op tanks in rennen, gevechten tussen helikopters en draken, opoffering en nauwe ontsnappingen, en de vraag of de natuur niet een handje kan meehelpen in de strijd?
Het blijkt uit het bovenstaande wel dat ik enthousiast ben over deze film. Vooral vanwege de gedetailleerde buitenaardse biologie, het gevoel in een andere wereld ondergedompeld te zijn, en de meeslepende actiescènes. Toch heb ik ook wel oog voor de tekortkomingen ervan. Zo duurt de film eigenlijk een half uur te lang (het middengedeelte is wat traag wat het verhaal betreft) en blijven veel van de karakters (menselijk en buitenaards) steken in clichés: van de stoere bevelhebber en de hebzuchtige manager tot de goede wetenschapper (met de naam Grace, dat zegt wel genoeg), van het wijze opperhoofd en de mysterieuze hogepriesteres tot de eerst afstandelijke maar later toch sympathieke krijger. Wie ook maar één western gezien heeft, zal deze types wel kennen. Sommige recensenten verwijten regisseur James Cameron daarom dat hij teruggrijpt op verouderde stereotypes over rassen, die in deze tijd niet politiek correct meer zijn. Niet alle indianenstammen waren namelijk wijs of leefden in eenheid met de natuur. En niet alle westerse mensen (Europese Amerikanen) zijn gierige, gewelddadige, onsympathieke monsters. De recensenten vergeten echter dat wat in een realistische western niet meer kan (stereotype roodhuiden), wel kan in een sciencefictionfilm. Die beoogt namelijk geen realiteit weer te geven, maar een ideaal. Stel nu dat deze mensen wel een echt natuurvolk waren, stel dat het wel mogelijk was dat wezens op zo'n manier met elkaar en de schepping omgingen. Zou het voor iemand die zich onder hen begeeft dan niet een verleiding zijn zich bij hen aan te sluiten? Dat is de vraag die in dit verhaal wordt gesteld.
De film krijgt ook kritiek vanwege het sausje van milieuactivisme dat er bovenop ligt, en de regisseur wordt verweten zichzelf tegen te spreken door hoog ontwikkelde technologie te gebruiken voor een film die het gebruik van technologie lijkt te veroordelen. De film veroordeelt echter niet onze technologie als zodanig, maar het gebruik van technologie zonder oog voor de waarde van natuur en mensenlevens. Het gaat om techniek als verlengstuk van de menselijke begeerte (naar geld in deze film, en naar macht en naar seks). Met een vuistbijl in de hand kan een enkele mens hooguit een ander in elkaar timmeren, maar met een vloot ruimteschepen, helikopters, robots en vlammenwerpers is hij in staat een hele planeet aan zich te onderwerpen. Ik vond het juist angstwekkend realistisch hoe makkelijk de leidinggevenden van deze kolonie (gesticht door bedrijven) overgaan op volkerenmoord. "Er is één ding dat aandeelhouders vervelender vinden dan slechte berichten in de pers", zegt er een. "En dat zijn slechte kwartaalcijfers." Technologie kan goed of kwaad worden gebruikt, het is niet goed of kwaad in zichzelf. Het probleem zit hem in de mens die de technologie toepast. Daarom is het antwoord van Avatar eigenlijk ook te simpel. Je ontsnapt niet door van de Aarde naar een andere planeet te verhuizen. Je draagt de menselijke natuur nog steeds met je mee. Maar daarom hoeft het nog niet verkeerd te zijn naar een ontsnapping te verlangen?
Deze film spreekt heel krachtig tot het menselijke verlangen naar het paradijs, de wereld zoals die bedoeld was. Pandora is namelijk een wereld waarin alles letterlijk met elkaar verbonden is: van de kleinste mosjes en vliegjes tot de grootste monstervogels en woudreuzen. Elke levensvorm maakt deel van het ene geheel, en vervult daarin zijn eigen taak. De natuurlijke selectie heeft er in dit geval zelfs voor gezorgd dat 'mensen' en dieren letterlijk een eenheid kunnen worden. Elke soort heeft namelijk een uitsteeksel, dat zich kan hecht aan hetzelfde uitsteeksel bij een ander. Zo kunnen hun bedoelingen en motieven elkaar versterken. De Na'vi kunnen zich hechten aan monsterlijke paarden of 'banshees', en met hen samenwerken. Ze hoeven geen geweld te gebruiken om een ander wezen hun wil op te leggen, ze vormen een natuurlijke eenheid.
Ik moest bij deze beelden denken aan de woorden uit de bijbel waar tegen de mens wordt gezegd: "Bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die op de aarde rondkruipen." Het is makkelijk dat 'onder gezag brengen' te lezen als onderwerpen, beheersen, exploiteren (in deze film: "Wat zijn nou een paar bomen, als je er een kostbaar mineraal onder vandaan kunt halen?"). De bedoeling komt echter dichter in de buurt van rentmeesterschap. Vergelijk het met een tuinman die elke plant in de tuin snoeit en bemest tot de mooiste bloemen verschijnen. Als je het scheppingsverhaal leest, lijkt de schepping een geschenk dat de mens is toevertrouwd, als een dynamische plek van schoonheid, intimiteit en betekenis, die de mens naar hartenlust mocht verkennen en die hij tot een nog grotere groei en bloei mocht brengen. Daarvoor zijn we bedoeld: de kroon op de schepping. De goede heersers, onder wie elke vogel, elke bloem en elke vis volledig tot zijn recht komt. En die zelf in relatie staan met de Schepper, die op zijn beurt hen leven, adem en alles geeft. Die met hen wandelt in de tuin, in de avondschemering, en zijn hart met hen deelt, zoals zij hun leven delen met de honden, de katten en de gordeldieren.
Maar onze harmonieuze relatie met de schepping en met God is verloren gegaan toen de mens koos zijn positie als schepsel onder God te verlaten en zijn eigen heer te zijn. De natuur is sinds dat moment niet de veilige, goede plaats waarvan we voelen dat ze die moet zijn, en wij zijn niet de verantwoordelijke, goede rentmeesters, wie we voelen dat we moeten zijn. Bio-industrie, kap van het regenwoud, virusziekten, en doorgefokte huisdieren die in de natuur niet meer kunnen overleven (en het in gevangenschap ook niet lang meer maken): de balans raakt steeds verder verstoord. En we weten niet hoe we hier verandering in moeten brengen.
Dat kunnen we ook niet zelf. Maar de bijbel belooft dat we eens zullen worden hersteld tot onze oorspronkelijke positie. Jesaja beschrijft een toekomst waarin de dieren onderling in vrede zullen leven, waarbij een jongen een beer zal weiden en een baby zijn hand zal steken in het hol van een adder. De beelden van Openbaringen spreken van bomen die twaalf keer per jaar vrucht dragen, en die vruchten brengen genezing aan de volken. Ze beschrijven een nieuwe hemel en nieuwe aarde, waar de mens opnieuw als koning zal heersen. Maar niet meer hoogmoedig. Dan zullen we regeren als koningen onder de Koning der koningen, als heren onder de Heer der heren. We zullen de positie innemen waarvoor we bedoeld zijn, in een wederkerige relatie met de drie-enige God aan de ene kant en een wederkerige relatie met onze medeschepselen aan de andere kant. Er zal een eenheid zijn. Het evenwicht zal zijn hersteld.
De film Avatar geeft ons dus een glimp van de relatie die we ooit in werkelijkheid met de schepping zullen hebben. Een glimp die verlangen opwekt. Bij mij in elk geval wel.
(7.5) [15 stemmen]
REAGEREN
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
Reactie door Bart Cusveller op 23-04-2010 om 14:49:13
Goed gezien, iemand noemde het 'Dances with Smurfs'. :-) Ik moest ook erg denken aan Don Lawrence's stripverhalen van Trigie.
Reactie door Danny Butler op 20-04-2010 om 15:00:13
Kortgezegd:
Dancing with Wolves met de Yes hoezen van Roger Dean als achtergrond. Niets saai. Mooie 3D. Weinig diepgang in de karakters.
Reactie door Ruud van de Steeg op 27-02-2010 om 16:35:35
niet zozeer het epos zelf (niet slecht, toch zeker niet vernieuwend), maar vooral de fantasie die Cameron als bioloog erin heeft verwerkt, zijn indrukwekkend. Alleen in 3D gezien.
Reactie door F J op 06-02-2010 om 16:36:10
nog een artikel om mijn punt kracht bij te zetten: het gaat niet om indianen in cowboy films, maar om Afrikanen
http://winbushreparations.blogspot.com/2009/12/avatar-africans-and-racism-some-brief.html?spref=fb
dit maakt de film iets dieper dan het voor blanken lijkt!
Reactie door F J op 29-01-2010 om 01:22:55
Ik denk dat veel mensen een dimensie van de film missen. (natuurlijk scoort hij 15 van de 10 punten op coolheid, maar dat daargelaten)
en dat is het anti-koloniale geluid van de film. er zijn wilden die dan wel verjaagd of gedood moeten worden (de manager en de legerleider) dan wel opgeleid moeten worden (de wetenschapper) Zij is natuurlijk heel lief, maar wordt door haar houding nooit een onderdeel van de Na'vi. en allemensen: wat voor zin heeft Engels op die planeet? waarom heeft zij een schooltje? Is zij niet typisch de missionaris/cultureel anthropoloog van deze tijd?
zoek de tien verschillen:
http://www.ntm.org/
Jake wordt onderdeel van de cultuur waar hij leeft, en is dus welkom.
nog een belangrijke link naar vandaagdedag: Olie in Nigeria en het gedrag van een bedrijf als Shell die daar verschrikkelijk huis houdt.
http://www.amnesty.org.uk/news_details.asp?NewsID=18340
Dit is precies wat er in de film gebeurt.
Dit is niet zomaar een coole western, maar een volledige herdoordenking daarvan. De 'roodhuiden' zijn niet alleen maar 'noble savages' (hoewel, soms wel) die het niet kunnen bolwerken tegen de vooruitgang. Maar de mensen die om te beginnen recht hebben op hun land en bovendien gelijk en verder ontwikkeld zijn.
Reactie door Samuel Gerrets op 25-01-2010 om 11:32:40
Om in te haken op de verwijzing naar virtuele werelden een link naar een artikel wat het spelen van een spel als World of Warcraft koppelt aan Avatar: http://bashers.nl/wie-zijn-we-wat-zegt-avatar-ons-over-mmos
Reactie door Marco van Vliet op 06-01-2010 om 23:22:12
Heb hem 3D gezien, visueel erg mooi. Verhaal inderdaad wat zwak in de karakters. Een 7 van mij.
@Simon: de eerste keer sterven is een 'natuurlijke' dood, de tweede keer is niet 'natuurlijk', maar door geweld. Er straalt op dat moment geen greintje liefde uit. Dit is wel het geval als een wezen geschoten wordt, en snel uit zijn aardse lijden wordt verlost. Het dient een doel (voedsel om te overleven zoals gelegd in de natuur), het sterven uit geweld dient ook een doel (consumptie, niet gericht op de natuur). Het eerste sterfgeval wordt getekend door: 'het is de juiste tijd voor die persoon', de tweede door 'het is niet de natuur die hem terug haalde'. Daarom vindt ik het juist wel heel consequent.
Verder is het het aloude thema goed versus kwaad. Filmtechnisch erg mooi, thematisch wat zwak uitgewerkt.
Reactie door Simon Bax op 29-12-2009 om 11:25:15
Visueel is Avatar echt een bijzonder mooie film. Alleen het verhaal van de Na'vi met hun natuurgodsdienst is niet helemaal geloofwaardig. Het ene moment begraven ze iemand die overleden is met een berusting die erg aanspreekt. Energie wordt teruggegeven aan de natuur. We gaan allemaal een keer. Later in de film sterft de vader van Neytiri en is deze berustende kijk op het sterven ver te zoeken. Dan reageert zij weer veel menselijker en blijkt ze haar godsdienst te zijn vergeten. Ook de noodzaak van infanterie in de bestorming van de Na'vi ontgaat mij geheel, buiten het feit dat er natuurlijk wel stoer uitziet. Al met al, wel de moeite waard om te gaan kijken. Iedereen die Avatar kan waarderen, moet zeker eens de Ransom-trilogie lezen van Lewis. Ook andere werelden, maar wat meer consequent uitgewerkt plus dat het de werkelijkheid waarin wij leven meer benaderd.
Reactie door Reinier Sonneveld op 27-12-2009 om 12:51:32
Wat Jake Scully doet, kun je uitleggen als een vorm van incarnatie. Hij sterft (bijna) voor zijn volk en staat vervolgens op. Er zat aan het einde ook een aardig pieta-moment: de vrouw houdt de stervende Jake precies zo vast als de klassieke pieta-houding.
Verder wordt mijn stem niet verwerkt... Dat is me vaker opgevallen: ik stem keurig, maar het komt niet over.
Fijne kerst allemaal!
Reactie door Bart Cusveller op 26-12-2009 om 19:52:35
Ik betwijfel sterk of het een reflectie op VR inhoudt. Eerder herken ik Het Verhaal Der Verhalen: een volk bewoont een paradijselijke schepping, maar is geneigd planten en dieren te vereren. Ze worden door hebzuchtige en gewelddadige machten en krachten van buiten hun wereld bedreigd. Er is een redder van buiten hun wereld die er tegelijk vertrouwd mee is. En de macht die overwint is liefde.
Als dit hout snijdt dan is de rol van Jake Scully en zijn avatar opeens interessanter. (En een aantal andere details, zoals draken).
Reactie door Reinier Sonneveld op 25-12-2009 om 11:15:46
Een fundamenteel scenarioprobleem in Avatar is de hoofdpersoon: hij heeft geen diepte. Hij is een vrijwel volledig vervangbaar wezen, die alleen wordt gekenmerkt doordat hij in een rolstoel rijdt.
Verder heb ik nog geen heldere doordenking gevonden op de titel Avatar. Een naam die oorspronkelijk verwijst naar hindoe-godenverschijningen, maar inmiddels vooral met virtual reality wordt geassocieerd. Avatar presenteert zichzelf als eco-verhaal, maar is het niet vooral een reflectie op virtual reality?
