Afgaand op het huidige filmhuisaanbod lijkt de hele wereld in de greep van een vaag onbehaaglijk gevoel. De tragikomedie Lost in Translation – in Amerika gehuldigd als de beste film van 2003 – steekt die algemene stemming in een romantisch jasje. Ogenschijnlijk gebeurt er weinig, maar achter de wezenloze blikken en gejaagde stadsgezichten borrelt een existentiële rusteloosheid.
Dat ‘de schepping zucht en steunt’ wordt momenteel helder geïllustreerd in de filmwereld. Op het onlangs gehouden Filmfestival Rotterdam werden dit jaar (2004) opvallend veel beschouwende films vertoond. ‘Filmers proberen greep te krijgen op een onbestemde tijdgeest’, kopte hoofdsponsor de Volkskrant in een inleidend artikel. Grote, doorgaans niet erg ‘hippe’ vragen werden op de agenda gezet door filmmakers van over de hele wereld. Daarbij moet misschien als kanttekening worden geplaatst dat Rotterdam zich per definitie richt op de artistieke filmliefhebber en er voor Amerikaanse oppervlakkigheid meestal weinig plaats is in de hoofdprogrammering. Voor één Hollywoodfilm werd dit jaar een uitzondering gemaakt: Lost in Translation, de tweede productie van de jonge filmmaakster Sofia Coppola (na het wonderlijke The Virgin Suicides).
Oppervlakkig Amerikaans vermaak is Lost in Translation zeker niet. In eigen land werd de film door de critici bijna unaniem gehuldigd als beste van het afgelopen jaar. Terwijl er op het eerste gezicht weinig bijzonders mee aan de hand lijkt: de hoofdrol wordt vertolkt door Bill Murray, een acteur die niet bekend staat om dramatische hoogstandjes. De voorstukjes doen een luchtige komedie vermoeden. Murray speelt Bob Harris, een filmacteur van middelbare leeftijd die een week in Tokio verblijft om een suffe whiskyreclame op te nemen en, zo blijkt tussen de regels door, even pauze te nemen van zijn doodgebloede huwelijk. In zijn vijfsterrenhotel logeert ook Charlotte, een pas afgestudeerde filosofiestudente die mee is met haar man, een glamourfotograaf die een Japanse popgroep moet vastleggen. Bob en Charlotte lopen elkaar een paar keer tegen het lijf in de lounge van het hotel en besluiten, eenzaam en verveeld in de vreemde Japanse cultuur, een aantal dagen met elkaar op te trekken.
Stemming
Sofia Coppola heeft haar liefde voor het witte doek niet van een vreemde; haar vader Francis Ford Coppola is de regisseur van klassiekers als The Godfather en Apocalypse Now. Als kind reisde Sofia al de wereld rond, van de ene filmset naar de andere. Ze groeide op met het beeld van de wereld als grenzeloze global village. Dat ervoer ze niet als een onverdeeld genoegen, vertelde ze in een interview: ,,De gebeurtenissen in Lost in Translation komen voort uit persoonlijke ervaringen. Ik heb geprobeerd een stemming te vangen. Een bedrukt gevoel, alsof je nergens bij hoort. Zo’n stemming waarin elke hobbel epische vormen krijgt’’.
Dat is haar goed gelukt. Omdat veel ingrediënten in de film vertrouwd Amerikaans aandoen (de ironische humor en geestige bijrolletjes), duurt het even voor je als kijker doorhebt dat er eerder een sfeer dan een vastomlijnd verhaal wordt overgebracht. Over Bob en Charlotte komen we als kijkers niet veel meer te weten dan wat ze elkaar over zichzelf vertellen. Lost in Translation laat zich vergelijken met poëzie of beeldende kunst: in eerste instantie kun je de film het beste gewoon over je heen laten komen. Met een dromerige rock-soundtrack en kleurrijke beelden van de flitsende stad, het inwisselbare hoteldecor en de vermoeide gezichten van de hoofdpersonen, schildert Coppola een sfeer van onbehagen en gemis. Maar met de vriendschap die ontstaat, toont ze ook een glimpje van een diepere laag.
Overspel Het is knap hoe succesvol Lost in Translation inspeelt op de emoties. Gevoelige types zullen dagen na het kijken nog met de film in hun hoofd lopen. In de VS hadden sommige christelijke recensenten juist kritiek op dat aspect. Eenzaamheid en zelfmedelijden worden geromantiseerd, stelden zij, en de film draait in essentie om overspel.
Je wordt als kijker inderdaad emotioneel gemanipuleerd – dat wordt je bij goed gemaakte films eigenlijk altijd, maar wat is daar verkeerd aan als je het weet? Maar om te stellen dat somberheid wordt verheerlijkt, is te eenzijdig. Coppola toont een actueel wereldbeeld, waarin mensen zich van alle mogelijke luxe kunnen voorzien en de hele wereld over kunnen reizen zonder happy te worden. Die leegte wordt pas duidelijk zichtbaar naast iets wat wél betekenis heeft: echt menselijk contact. In dit geval contact tussen een meisje en een dertig jaar oudere man, dat inderdaad zou kunnen leiden tot een verhouding. De kracht van de film is dat dat níet gebeurt, ook al voelen Bob en Charlotte zich duidelijk tot elkaar aangetrokken. En ze laten zich niet in de eerste plaats tegenhouden door een hoogstaande moraal – in een zekere scène blijkt Bob zijn huwelijkse trouw niet zo serieus te nemen. Nee, het lijkt wel alsof de hoofdpersonen, in zo’n lege, kunstmatige omgeving, schrikken van de puurheid van hun plotselinge vriendschap en aanvoelen dat ze daar zuinig op moeten zijn. Zulke ideeën worden niet uitgeschreeuwd, maar liggen subtiel in de film verscholen. De titel speelt daarbij een verklarende rol.
Tijdens de opnames van de whiskyreclame schreeuwt de regisseur van het spotje Bob eindeloze aanwijzingen toe, die de Japanse vertaalster vervolgens tot een paar woorden reduceert. Als Bob vraagt wat er verder allemaal werd gezegd, antwoordt de vrouw slechts dat het Japans vol formaliteiten en beleefdheden zit die er niet toe doen. Dat lijkt een metafoor voor de levens van de hoofdpersonen (en voor de verteltrant van de film): je kunt zo op zoek zijn naar de grote lijnen, dat je de details over het hoofd ziet. Maar daarmee verlies je de poëzie, de finesses die het leven de moeite waard maken. In elkaar vangen Bob en Charlotte een glimp op van hoe de wereld is bedoeld. Dat ze daar zo voorzichtig mee omgaan, toont aan dat ze er de waarde van inzien.
Rick de Gier is filmrecensent voor CV-Koers en de VPRO Gids.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd in CV•Koers (maart 2004).
(8) [42 stemmen]
REAGEREN
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
Reactie door Matthijs de Jong op 13-04-2010 om 11:17:12
Het is ook mijn favoriete film.
@ Henk: Rick schrijft dat sommige christelijke recensenten in de VS beweren dat de film om overspel draait. Dat vind hij zelf niet. "De kracht van de film is dat dat níet gebeurt."
Reactie door Henk de Rooij op 08-04-2010 om 14:05:08
Mijn all-time favoriet.
Het dromerige sfeertje, de kleuren/geluiden, het langzame verhaal. Een soort subtiel opgebouwde emotie, met een mooie ontknoping.
Goed geschreven recensie ook, alleen deel ik de mening niet dat de film in essentie om overspel draait. Dat oordeel ligt uiteindelijk bij de kijker.
Ik vind de essentie van de film mooi samengevat in de ondertitel 'Everyone wants to be found'.
Daarom vind ik de film ook 'redeeming', al ligt het er niet dik bovenop.
Reactie door gerben oosterhuis op 07-12-2009 om 08:56:14
Rare jongens die Japanners!
Onthechting, plat consumentisme, kille beleefdheid, doods beton, eenzaamheid - Zo even een paar woorden die het door Coppola geschetste beeld van Tokio bij me opriepen. Een zelfde beeld overigens als het Tokio uit Babel (2006). Een kil decor waarin Bob en Charlotte in elkaars armen gedreven worden.
It feels so right, it can't be wrong... Vraagteken...?
Met dit gevoel bleef ik zitten.
