Keanu Reeves, Laurence Fishburne, Carrie-Anne Moss, Hugo Weaving
GENRE
Science-fiction, Thriller, Actie
CV·FILM KIJKADVIES
16
Veel geweld
BEKEKEN
4727 keer
LEZERSWAARDERING
8.1
(39 stemmen)
(8.1) [39 stemmen]
The Matrix
Een Nieuw Testament voor een nieuw millennium
Door Ronald Westerbeek, geplaatst op 16-05-2008
De film The Matrix is een flitsende science-fictionthriller vol special effects en snelle actie. Maar de film speelt ook met de aloude vraag naar werkelijkheid en een Hogere Waarheid. In Amerika groeit de film uit tot een cultus: ,,Het is een Nieuw Testament voor een nieuw millennium, een religieuze parabel over de wederkomst van de Messias.’’
Terwijl de Europese avantgardistische film zich - in een roep om authenticiteit - tegenwoordig richt op het zo getrouw mogelijk kopiëren van de werkelijkheid, is men in Amerika al weer een tijdje bezig om het illusoire karakter van die werkelijkheid zélf aan de kaak te stellen. Denk bijvoorbeeld aan de film The Truman Show, die vorig jaar verscheen. Daarin ontdekte Truman Burbanks dat zijn complete leven in scène was gezet: niets was echt, hij was zonder het zelf te weten de hoofdpersoon in een soapshow die 24 uur per dag wereldwijd werd uitgezonden. De waarheid lag buiten zijn eigen wereld. The Matrix is de meest recente film die dit thema aansnijdt. De snelle openingsscènes van deze science-fictionfilm doen je direct duizelen. We zien onbevattelijke cijferreeksen over het (computer)scherm scrollen, een stem zegt: ,,Morpheus denkt dat hij de Ene is’’. Dan zien we een in zwart leder gekleed meisje, Trinity, dat opgejaagd wordt door een horde politieagenten en op miraculeuze wijze ontkomt via een telefoonhoorn. Het is zo bizar dat het wel een droom moet zijn, en dat lijkt het ook te zijn geweest, want vervolgens zien we hoofdpersoon Thomas Anderson, een computerhacker met de codenaam Neo, die voor zijn computer ligt te slapen. Dan verschijnt er op zijn monitor een boodschap van een zekere 'Morpheus': Wake up, Neo. The Matrix has you. Follow the white rabbit. Knock, knock.' Hij schrikt wakker als er inderdaad op zijn deur wordt geklopt: een klant, met in zijn gezelschap een meisje dat op haar schouder een wit konijn heeft getatoeërd. Het wordt bizar als hij even later in een disco Trinity - uit de droom? - ontmoet en ze hem vertelt over Morpheus en de Matrix ('Ik heb Morpheus ook gezocht, net als jij. Toen ik hem vond, zei hij: Je zoekt niet mij, maar het antwoord. Het antwoord is de Matrix. Het zal jou vinden.'). Plotseling schrikt hij opnieuw wakker - was dit dan óók een droom?
Als Neo naar z'n werk gaat, dient zich een herkenbare werkelijkheid aan: grote stad, kantoor, werkdruk. Als kijker klamp je je vast aan die herkenbaarheid: oké, dit is dan kennelijk het niveau van de werkelijkheid in de film. Maar dan gaat de telefoon: het is een alwetende Morpheus, die hem waarschuwt voor de politieagenten die ook Trinity opjoegen. Vergeefs: Neo wordt gearresteerd en verhoord over zijn banden met 'de terrorist Morpheus'. En dan schrikt hij wéér wakker. Opnieuw rinkelt de telefoon, opnieuw is het Morpheus: ga naar Adams Bridge, daar zullen we je oppikken.
Inmiddels vertrouw je als bioscoppbezoeker helemaal niets meer. Het is alsof zich onder je voeten een valluik opent en je in een put valt, en als je dan net weer overeind bent gekrabbeld, opent zich opnieuw een valluik. Na drie keer vertrouw je de grond onder je voeten niet meer. Wat is droom en wat is werkelijkheid? Is de scène waarin Anderson dan eindelijk Morpheus ontmoet soms ook een droom?
Virtual reality
De waarheid - als het dat is - die Morpheus hem toont, is nog veel onthutsender: de herkenbare wereld - van grote steden, kantoren en werkende mensen - blijkt volledig onecht te zijn, terwijl een science-fictionachtige wereld van ruimteschepen, gruwelmonsters en buitenissige machines (doorgaans toch behorend tot het rijk der verbeelding) de enige werkelijke realiteit is.
De wereld om ons heen is een virtual reality - een enorm computerspel - dat gecreëerd is door kunstmatig intelligente machines, die aan het einde van de twintigste eeuw de macht van de mens hebben overgenomen. Ze kweken mensen als energiebron, in een soort baarmoederachtige couveuses, vastgeklonken aan weerzinwekkende zuignappen. De geest van die mensen wordt zoetgehouden door 'm in te pluggen in een virtuele werkelijkheid, de Matrix, - en is zich volledig onbewust van waar het lichaam zich bevindt.
Een groep rebellen heeft zich weten los te maken uit de Matrix en probeert haar te vernietigen. De wereld mag inmiddels zijn veranderd in een grauwe mensenfabriek, liever dat dan leven in een wereld waarvan je weet dat het niet echt is, zo menen ze. Morpheus is hun aanvoerder, Trinity zijn rechterhand, en in computerhacker Neo (The One) denken ze hun Verlosser te herkennen. Neo is hier zelf allerminst van overtuigd, maar hij wil per se de Waarheid te weten komen en dus speelt hij mee. Nadat zijn lichaam is bevrijd uit de couveuse, downloaden de rebellen een paar handige gevechtsprogramma's in Neo's hersenen, zodat hij een onvoorstelbare vechtmachine wordt. Maar de belangrijkste les die hij dan nog moet leren, is dat hij een gevecht niet wint of verliest op spierkracht (niets is immers echt in de Matrix, het is simulatie en projectie), maar op mentale kracht (vechten wordt zo haast een meditatieve oefening). En dan kan de strijd tegen het Kwaad beginnen.
Filosofie
De vraag of wij in een echte of een denkbeeldige wereld leven, houdt de mens al eeuwen bezig. De Griekse filosoof Plato stelde al dat de werkelijkheid die wij ervaren, niet meer is dan de schaduw van de echte werkelijkheid. De Franse filosoof Descartes stelde dat je aan alles kunt twijfelen, behalve aan het feit dat je twijfelt. Sinds de komst van nieuwe mediatechnologieën en virtual reality games is er een verhevigde interesse voor het thema.
De makers van The Matrix - de gebroeders Wachowski - plaatsen hun film graag in de lange traditie van filosofische twijfel (de vergelijking met Plato's parabel van de grot is van hun eigen pr-machine afkomstig en je komt 'm in elke recensie tegen). Naar goede postmoderne gewoonte refereren ze sowieso graag aan grote denkers en schrijvers: de film zit boordevol religieuze, filosofische en literaire verwijzingen, die de film een spirituele ondertoon geven. Citaten uit Alice in Wonderland, het werk van sf-auteur Wiliam Gibson, de Griekse mythologie, de Bijbel - het raast allemaal voorbij in het gecompliceerde plot. Neo is natuurlijk een Messias-achtige figuur die de mensheid moet bevrijden uit haar schijnwereld en tot de Waarheid moet leiden. Dan is er de boeddhistische notie van de wereld als illusie, die je achter je moet laten om tot een hogere waarheid over jezelf te komen. Wat je ziet bestaat niet. Wanneer Neo een orakel bezoekt, treft hij in een voorvertrek een jochie aan met een kaalgeschoren Tibetaans monnikenkoppie. Als een Uri Geller laat hij telepatisch een lepel kromtrekken. 'Je moet niet proberen de lepel te laten kromtrekken,' verklapt hij Neo. 'Besef dat er helemaal geen lepel is. Dat je zelf de lepel bent.'
En behalve het orakel, komt ook de naam Morpheus uit de Griekse mythologie. Hij is de god van de dromen, die mensen in hun dromen allerlei mensengedaanten toont (dus wederom: kan Neo Morpheus wel vertrouwen? Is wat hij hem toont wel de werkelijkheid?). De overeenkomst tussen al die religies en filosofieën is de veronderstelling dat er een Andere Wereld is, een Hogere Waarheid dan de fysieke wereld waarin wij leven.
Bijbelse verwijzingen
Het valt op dat de Nederlandse media nauwelijks een antenne lijken te hebben voor de religieuze lading van The Matrix. In recensies wordt hooguit opgemerkt dat er stevig geciteerd wordt uit de wereldliteratuur en -religies, maar daar blijft het bij. De Volkskrant noemt de film een 'cocktail van mythen', 'een pastiche van de bijbel'. De NRC-recensent vindt het een 'glinsterende, maar holle stijlexercitie, die volop kicks biedt en weinig substantie'.
In Amerika ligt dat anders. Op internet zijn tientallen Amerikaanse krantenrecensies te vinden waarin uitvoerig ingegaan wordt op de levensbeschouwelijke aspecten. The Matrix is al vergeleken met John Bunyans Pilgrim's progress en met de Narnia-verhalen van C.S. Lewis. Er dreigt een soort Matrix-cultus te ontstaan en in talloze chatgroepen wordt door chatters met codenamen als 'Neo-Jesus', 'Jung' en 'Moses' hevig gediscussieerd over de spirituele betekenis van de film. De filmmakers hebben nu al aangekondigd dat er 'minstens nog twee' filmafleveringen komen, waarmee The Matrix een gooi doet naar de cultstatus van de Star-Wars-trilogie.
De bijbelse verwijzingen liggen er inderdaad te dik bovenop om toeval te zijn. Neo vervult niet alleen de rol van de Verlosser die in oude profetieën werd aangekondigd, hij wordt verschillende keren expliciet in verband gebracht met Jezus. 'Halleluja,' zegt iemand bijvoorbeeld tegen hem, 'you're my personal Jesus Christ.' 'Jesus, run away!' adviseert een ander hem dringend. Van Morpheus wordt door de rebellen nadrukkelijk gezegd dat hij 'our father' is, die de mensheid wil verlossen uit de slavernij van de Matrix. En Trinity ('Drieëenheid') is degene die Neo moed inpraat en bijstand verleent. En zo komen verschillende critici tot de interpretatie dat ze samen de Drieëenheid verbeelden, met Neo (de 'nieuwe mens') als de Zoon, Morpheus als de Vader (maar ook als Mozes en Johannes de Doper) en Trinity als de Heilige Geest (en uiteraard ook een beetje Maria Magdalena). De rebellen noemen zich bovendien 'zionisten' en ergens moet hun stad zijn, de stad van de Waarheid: Zion, als een Nieuw Jeruzalem.
John D. Banks, filmcriticus van het Amerikaanse katholieke tijdschrift Credo, analyseert zelfs de eigenlijke naam van Neo, Thomas Anderson. Volgens apocrieve geschriften, zo weet hij te melden, is Thomas de tweelingbroer van Jezus. En Anderson zou afgeleid zijn van het Griekse woord andros en staan voor 'Zoon des Mensen'.
Als Morpheus Neo tot de waarheid leidt, krijgt Neo een soort bijna-doodervaring waarin hij afdaalt in de hel-achtige krochten van de Matrix, waar gruwelijke monsters hem omringen. Maar dan breekt zijn naakte lichaam in een uiterste inspanning uit de glazen baarmoeder en is de 'wedergeboorte' voltooid. 'Ben ik dood?' vraagt hij als hij bijkomt uit zijn coma. 'Verre van dat,' glimlacht Morpheus. En met een soort 'verheerlijkt lichaam' stapt Neo van zijn bed. Tegen het einde van de film sterft Neo nóg een keer een martelaarsdood. Maar dan is het Trinity ('Ik geloof in hem' en: 'Je kunt niet dood zijn, want ik hou van je'), die hem met een kus weer tot leven wekt.
Natuurlijk komt er in dit messiaanse verhaal ook een Judas-figuur voor. Het is de rebel Cypher, die steeds meer begint te twijfelen of de bedeesde Neo wel 'The One' is. Bovendien vindt hij het helemaal niet zo'n aanlokkelijk idee om de consequenties van de waarheid te moeten accepteren. Hij besluit tijdens een maaltijd - net als Judas - om verraad te plegen. Het is een prachtige scène: hij houdt een vork omhoog met een stuk sappig, rood vlees. 'Ik weet wel dat het niet echt is,' zegt hij watertandend, 'ik weet dat niets in deze wereld waarin ik mij bevind echt bestaat. Maar mijn verlangen ernaar is zo groot, dat ik liever de illusie van een luxe-leven heb, dan de grauwe, onleefbare werkelijkheid.' En hij belooft Neo uit te leveren in ruil voor een luxe-leven. Maar eerst probeert hij Neo nog in verzoeking te brengen: 'Dus jij komt om de wereld te redden? Denk je nou echt dat je dat kunt? Jezus! Vlucht toch weg!' En kameraadschappelijk biedt hij Neo zijn beker met wijn aan, maar Neo deelt de beker niet met hem. Detail: Cypher draagt een jas van slangenhuid.
Briljant essay
Vergezocht? Ik denk het niet. Daarvoor is het te evident. Dat een duiding van de film nog veel verder kan gaan, blijkt uit de internetsite www.cleave.com, die de slogan 'Identity in a paradox world' voert. Gordon Schuhardt schreef op deze site een werkelijk briljant essay van meer dan vijftien pagina's. Hij slaagt erin om de meest futiele details uit The Matrix te duiden en warempel, het sleept je nog mee ook. De scène waarin Morpheus Neo een spiegel laat binnenstappen om de waarheid te zien, verwijst volgens hem niet alleen naar Alice in Wonderland, maar ook naar 1 Corinthiërs 13:12 ('Want nu zien wij nog door een spiegel, in raadselen, doch straks van aangezicht tot aangezicht. Nu ken ik onvolkomen, maar dan zal ik ten volle kennen') én naar een beroemd gedicht van William Blake: 'There are things known and things unknown, and in between are doors, the doors of perception. When the doors of perception are cleansed, man will see things as they truly are, infinite'. Schuhardts verwijzing naar Blake lijkt overtrokken, maar dan wijst hij erop dat Aldous Huxley zijn ervaringen met de drug mescaline beschreef in een boek dat hij - naar dit gedicht van Blake - The doors of perception noemde. En welke drugs gebruikt iemand nadrukkelijk in de film? Juist: niet iets gangbaars als cocaïne, speed of crack, maar de uitzonderlijke drug mescaline. Kan dat nog toeval zijn? En, betoogt Schuhardt, na zijn wederopstanding ziet Neo 'things as they truly are'; hij ziet om zich heen immers daadwerkelijk de binaire cijferreeksen die achter de virtuele simulatie (kantoorgebouwen etc) schuilgaan.
Op soortgelijke wijze haalt Schuhardt ook mediafilosoof Marshall McLuhan erbij, die het in Understanding Media warempel ook al over 'de Matrix' had en er een definitie van gaf die perfect op de Matrix uit de film van toepassing is. En dat Cypher een stuk sappig, rood vlees eet, heeft óók met McLuhan te maken, want... Nouja, Schuhardt draaft dus een beetje door. Als de gebroeders Wachowski werkelijk al die dingen zo bedoeld zouden hebben, dan was The Matrix nog knapper geconstrueerd dan het literaire werk van Vladimir Nabokov en Salman Rushdie samen. Schuhardt weet zelfs aan te tonen dat Neo's messiasrol meer aansluit bij de joodse religie dan bij de christelijke (en is Wachowski geen Poolse naam, en zouden de twee regisserende broers Wachowski dus niet heel goed joods kunnen zijn?). Schuhardts essay is vooral geniaal omdat het zo'n coherent, consistent betoog is, dat het zichzelf lijkt te bewijzen.
Maar wat zou dan de boodschap van de gebroeders Wachowski zijn? Volgens Schuhardt is The Matrix een regelrechte parabel over een vastgelopen wereld die verlangt naar verlossing: 'Het is een Nieuw Testament voor een nieuw millennium, een religieuze parabel over de wederkomst van de Messias, in een tijd die meer dan ooit verlost moet worden.'
Op andere internetsites waarschuwen christelijke critici juist voor de 'satanische' boodschap van The Matrix. Want wordt de bijbelse Drievuldige God niet ingeruild voor een nieuwe Drieëenheid? Worden bijbelse gegevens niet uit hun verband gerukt en ingepast in een nieuw evangelie van zelfverlossing?
Dat laatste vindt ook MaryAnn Johanson, die een expliciet atheïstische homepage heeft. Vorig jaar was zij vol lof over The Truman Show, omdat de boodschap van die film zou zijn dat de mens zijn eigen hart moet volgen en zich niets aan God gelegen moet laten liggen. Ook The Matrix heeft als strekking dat je niet moet geloven in iets als een lotsbestemming (het orakel vertelt Neo dat hij niet is voorbestemd om The One te zijn, hij moet zelf kiezen), maar dat je het heft in eigen handen moet nemen, het komt aan op je eigen wilskracht.
Onbehagen
Eerlijk gezegd denk ik niet dat aan The Matrix nou zo'n coherent denksysteem ten grondslag ligt. Het is vooral een spectaculaire sf-film, die met spirituele verwijzingen appelleert aan zaken die de huidige generatie bioscoopbezoekers bezighouden.
Maar dat is al veelzeggend genoeg, constateert ook Bas Heijne in een bondig essay in de NRC: ,,Doe een stap terug en je ziet dat The Matrix, ondanks zijn ingewikkelde verhaal, zijn technisch vernuft en cyberpunk metafysica, inspeelt op een heel vertrouwd onbehagen, namelijk het onbehagen dat onze wereld niets anders is dan onze wereld'. Een populaire film als The Matrix speelt in op ons verlangen om niet in de wereld te zijn, om opgetild te worden uit onze alledaagsheid, verlost uit de tredmolen van een leven zonder Grote Betekenissen.’’
De huidige generatie zoekt naar Grote Betekenissen, maar gelooft niet dat die er zijn. Ze zou willen geloven dat er een Andere Wereld is, een Hogere Waarheid, maar durft het niet meer te geloven. Want wat kun je überhaupt nog geloven? Wat is nog werkelijkheid en wat is illusie?
Volgens Heijne is The Matrix meer dan zo maar een fantasietje en zegt de film veel over onze geseculariseerde cultuur: 'Wanneer de fantasie enkel en alleen dient om aan te tonen dat de waarneembare wereld zelf bloedeloos en verwerpelijk is, legt dat een onbehagen met de wereld bloot, dat zelfs Hollywood uiteindelijk niet zal kunnen bezweren.'
En dus valt men - tegen beter weten in - terug op flarden en brokstukken uit geschriften waarin mensen nog geloofden dat er zoiets bestond als een God, een Verlosser en een reddingsplan voor de wereld.
Ronald Westerbeek is hoofdredacteur van CV•Koers en CV•Film. Van 1993 tot 1999 was hij eindredacteur van het culturele tijdschrift Icarus. Deze recensie werd eerder gepubliceerd in het culturele tijdschrift Icarus (zevende jaargang (1999), nummer 4).
(8.1) [39 stemmen]
REAGEREN
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
Reactie door Rick Jansen op 09-03-2010 om 17:58:21
Helemaal eens met Ari. Deel 1 is echt heel erg goed, maar de tweede en derde vind ik veel minder goed.. Ik vraag me af hoe dat kan, zeker omdat de eerste zo goed is..
Reactie door Ari Verdoorn op 19-03-2008 om 18:52:52
Het eerste deel van de Matrix is een goed begin van de trilogie. Een goede verhouding tussen een inleidend verhaal, actie en diepgang. Alles wat een eerste deel tot een goed eerste deel maakt dus. In dit deel worden de personages al redelijk goed uitgediept, sommige blijven natuurlijk nog meer in een sluimering gehuld en dat is juist ook goed.
Jammer dat dit deel een slechter tweede deel en een belachelijk slecht derde deel kreeg.
Reactie door Joost van der Valk op 28-02-2008 om 21:00:28
Deel 1 van The Matrix is aardig te pruimen, hoewel we de brain-in-a-vat-filosofie zo ongeveer wel kennen, zeker in de filmwereld. The Truman Show werd al genoemd, verder bijvoorbeeld Abre Los Ojos en Avalon.
Onlangs zag ik Ghost in the Shell, uit 1995, vier jaar vóór The Matrix. De inspiratiebron was overduidelijk te herkennen.
De technieken in de film zijn natuurlijk wel knap hoewel ik de kung-fu gevechten vrij snel zat was. Dan liever Kill Bill.
Nee, geef mij maar de rauwe Europese werkelijkheid.
Reactie door Maarten Hagg op 12-02-2008 om 10:38:29
Van 't weekend alle drie de delen achter elkaar gezien, en ben (opnieuw) onder de indruk. Deel 1 zet het verhaal met boeiende psychologisch-reliegieuze dialogen goed neer, zonder dat het aan snelheid en verrassing inboet - integendeel. De Kung-Fu gevechten en special effects maken de film ook nog eens heel mooi om naar te kijken. En je krijgt echt zin in méér, vandaar dat we deel 2 en 3 niet konden laten liggen...
Reactie door maarten vd Vloed op 26-01-2008 om 11:18:15
Ja de Matrix,
ik kan alleen maar zeggen dat de Matrix voor een omwenteling in de filmwereld heeft gezorgd. Er zit veel in, veel om over na te denken en de film eindigd in een scene waarbij je echt een YEH gevoel krijgt. Kippenvel, goosebumps en dat soort. Tuurlijk is er psychologisch, etherisch en religieus over te praten en te filosoferen. Bottom-line. Steen goede film, goed verhaal ej blijft kijken, nog steeds. De enige film voor mij die ik al 19 keer gezien heb.
