John Milius, Francis Ford Coppola (Joseph Conrad, book)
HOOFDROLLEN
Marlon Brando, Martin Sheen, Robert Duvall, Laurence Fishburne, Harrison Ford, Dennis Hopper, Scott Glenn
GENRE
Oorlog, Thriller, Actie, Drama
CV·FILM KIJKADVIES
12
Volwassen thematiek Schokkende beelden Grof taalgebruik Drugsgebruik Veel geweld Seks / erotiek
BEKEKEN
2019 keer
LEZERSWAARDERING
8.4
(7 stemmen)
(8.4) [7 stemmen]
Apocalypse Now
The horror. . . the horror. . .
Door Jaap Noordzij, geplaatst op 12-08-2009
In het genre van de Vietnamfilms is Apocalypse Now een buitenbeentje. Francis Ford Coppola maakte een mythisch-surrealistische film waarin hij niet alleen de essentie van de oorlog aan de kaak stelt maar waarin hij ook fundamentele waarden op het gebied van ethiek en beschaving ter discussie stelt. Kapitein Willard krijgt van de inlichtingendienst de opdracht om diep in het oerwoud van Vietnam de losgeslagen kolonel Kurtz op te sporen en hem om te brengen. Kurtz reageert niet meer op bevelen van de legertop en hij heeft diep in Cambodja een eigen leger en een eigen staatje gecreëerd. Willard komt voor een groot moreel dilemma te staan.
Apolcalypse Now Redux is een uitgebreide remix van de oorspronkelijke film uit 1979. Sommigen zijn van mening dat het om een compleet nieuwe film gaat. De redux versie is ongeveer 50 minuten langer. De uitgebreide versie is gemaakt door regisseur Francis Ford Coppola omdat hij zijn oorspronkelijke film wilde uitbreiden met nóg meer surrealistische elementen. Het gaat vooral om een gewijzigde montage maar er zijn ook compleet nieuwe scènes ingevoegd die in het origineel niet aanwezig waren. De film heeft in de loop der jaren een enorme cultstatus gekregen als het gaat om oorlogsfilms. Hij fascineert door de diepgang van de vragen die aan de orde komen.
Vietnamfilms
We hielden thuis een mini-filmfestival met de drie meest bekende „klassieke” Vietnamfilms. Platoon van Oliver Stone, Full Metal Jacket van Stanley Kubrick en natuurlijk Apocalypse Now van Francis Ford Coppola. Oorspronkelijk was het de bedoeling om de films op één dag na elkaar te zien maar bij nader inzien leek zoveel (taal)geweld toch een beetje teveel van het goede dus we hebben er een paar dagen over gedaan.
De drie films zijn gebaseerd op een gemeenschappelijke noemer. Het is een les die zeker ook nu nog geldt, nu oorlogen alleen nog gevoerd lijken te worden onder het eufemisme "humanitaire interventie":
• Oorlog is Lucht en Leegte. Soldaten weten meestal niet waar ze voor vechten. Als ze idealen hadden raken ze die kwijt. Zinloosheid en drugsgebruik zijn synoniem.
• Een onzichtbare vijand. Wellicht dat op hoger niveau het vijandbeeld leeft, maar op het niveau van de gevechtshandelingen is dat zeker niet zo. De tegenstander is, en dat geldt nog sterker in moderne oorlogen ná Vietnam, meestal onzichtbaar. Wat men ziet van de vijand zijn burgers, vrouwen en kinderen en oude mensen. Alle haat wordt op hen geprojecteerd.
• Bevelstructuren houden moeilijk stand. Het zijn de ervaringen van de oudgedienden die een leger ruggengraat geven. Maar het zijn ook dezelfde mensen die de moraal bepalen. Dat kan positief uitpakken maar het kan ook bijzonder negatief eindigen.
Interpretatielagen
De film van Francis Ford Coppola is een buitenbeentje tussen de Vietnamfilms. Je kunt hem op veel verschillende manieren bekijken. De film is een cinematografisch meesterwerk met meerdere lagen waarbij elke laag als het ware een ander aspect toont. Wat je in elk geval níet moet doen is het verhaal bekijken als een realistische oorlogsfilm, in dat opzicht vertonen de beide andere films, Platoon en Full Metal Jacket, meer overeenkomst met de realiteit.
Ik licht er een paar aspecten uit zonder de pretentie te hebben volledig te zijn:
Hoe vreemd het ook klinkt, het verhaal heeft alle kenmerken van de klassieke Amerikaanse Western. En is dat ook niet logisch? Er is geen mythe zo vaak bewerkt en zo verankerd in het hart van de Amerikaanse cultuur als die van de 'Lone Ranger' die helemaal alleen in een vijandig gebied de heldendaden moet verrichten waar anderen tekort schieten. Hij strijdt tegen een schurk die alle trekken heeft van het vleesgeworden Kwaad. Hij heeft te maken met tegenslag, de tegenpartij is hem te slim af en neemt hem gevangen maar hij weet ondanks alles zijn opgelegde taak tot een goed einde te brengen.
De film heeft zeker trekjes van een anti-oorlogsfilm in de zin dat de oorlog belachelijk wordt gemaakt. De onsterfelijk komische Ltd. Kolonel Killgore "I love the smell of Napalm in the morning" is helemaal wég van golfsurfen. Hij jaagt tijdens het bombardement op een onschuldig dorpje de aanwezige surfkampioen het water in om te laten zien wat hij kan en hij is ziedend als door het enorme geweld van de napalm de wind draait zodat de golven verdwijnen. Absurder kun je een oorlog niet uittekenen. Ook de scènes met het optreden van de Playboy Bunnies op het festival in de Jungle en de scène bij de laatste brug, die als een kerstboom verlicht is en die moet blijven bestaan omdat men anders niet meer kan zeggen dat "alle verbindingswegen open zijn" lijken alleen gemaakt om de oorlog belachelijk te maken.
Dit aspect is wellicht het meest in het oog springend. Er zijn nogal wat scènes die je eerder als een cartoon bedoeld lijken dan als een weergave van de realiteit. Met name het gedeelte waarbij het kleine groepje onder leiding van Willard aankomt bij de Franse Plantage is nogal surrealistisch, het is dan ook met name dát stuk dat in de Redux versie van de film is uitgebreid. Het stel mannen dat daar aanwezig is bij het diner geeft talloze varianten van een visie op het Vietnam-conflict ten beste, maar tegelijk is het een zootje ongeregeld dat alleen maar in staat is om ruzie te maken en op geen enkel wijze in staat is iets zinnigs bij de dragen tot de oplossing van het conflict. Alle meningen zijn waar maar wanneer je ze bij elkaar optelt blijft er niets over - iedereen is dan ook weggelopen - en Willard blijft alleen achter, opium rokend in bed samen met zijn mooie tafeldame.
Moraal
Toch lijkt de kern van de film te gaan over de moraal van de mens in de meest brede zin. De centrale vraag die zich hierbij opdringt is met name: "Waarom wil het leger zo graag kolonel Kurtz dood hebben?". Het is de grote vraag waar Willard mee worstelt. Hij lijkt immers heel goed te beseffen dat hij als ex-militair niet méér is dan een door het leger ingehuurde moordenaar, en dus geen haar beter dan Kurtz.
Ik denk dat Willard deze opdracht krijgt omdat Kurtz een bedreiging vormt voor de essentie van het leger en zelfs voor de essentie van een vrij land als de Verenigde Staten. Om dat te kunnen begrijpen moet je letten op de situatie waarin Kurtz verkeert. Hij heeft doorzien dat de bevelstructuur in het leger zwak is. Hij beseft ook dat het leger incompetent is. Ook realiseert hij zich dat het leger gebonden is aan regels: regels over beschaafde oorlogvoering, de Conventie van Geneve en regels op het gebied van mensenrechten en rechtvaardige oorlogen. Hij doorziet dat dit alles niets waard is omdat hierdoor het conflict alleen maar gerekt wordt - loslaten van alle regels zou een spoedig einde van de oorlog betekenen. Dát is het dilemma van Kurtz en in een mini versie lijkt dat het dilemma van iedere militair en van alle politici. In de manier waarop Kurtz met dit dilemma omgaat volgt hij de filosofie van de Friedrich Nietzsche. Hij zet alle moraal over boord en hij is van mening dat alleen een goddelijk "Uebermensch" in staat is de nihilistische moed op te brengen om te doen wat gedaan moet worden.
Maar de gedachte maakt hem waanzinnig. Oog in oog met de machteloze Willard lijkt hij tot inkeer te komen. Hij doorziet de enorme implicaties van zijn keuze en hij schrikt er voor terug. Daarom laat hij zich door Willard vermoorden. "The horror, the horror" zijn de laatste woorden die hij uitademt. Zijn dood wordt visueel in beeld gebracht als een Dionysisch offer, het vindt tegelijkertijd plaats met het ritueel offeren van een koe, door de menigte die zich rond de het huis van Kurtz heeft verzameld. Door het offer van zijn leven herstelt hij als "zondebok" als het ware de vrede in de wereld (overeenkomstig de cyclus van de mimetische begeerte zoals de Franse filosoof René Girard die fraai beschrijft in zijn boeken). Zijn dood kán het einde van de oorlog betekenen, het zaad van vrede en vruchtbaarheid in het dode land.
Wasteland
Kort voor zijn dood leest Kurtz hardop het gedicht 'The Hollow Men' van T.S. Eliot : We are the hollow men
We are the stuffed men
Leaning together
Headpiece filled with straw. Alas!
Our dried voices, when
We whisper together
Are quiet and meaningless
As wind in dry grass
Or rats’ feet over broken glass
In our dry cellar
. . .
This is the way the world ends
Not with a bang but a whimper. Het gedicht begint met de woorden "Mister Kurz, he dead", maar dat hoor je in de film niet voorlezen door Kurtz. Literatuurkenners zijn het er over eens dat T.S. Eliot het gedicht vooral schreef naar aanleiding van het boek Heart of Darkness van Joseph Conrad, hetzelfde boek waarop ook Francis Ford Coppola zijn film baseerde.
We zijn meer verwijzingen naar cultuurelementen uit de combinatie van folklore, heidendom en religie tegengekomen. Bij het bed van Kurtz ligt het boek "From Ritual to Romance" van Jessie L. Weston en ook het boek "The Golden Bough" van James George Fraser. In beide boeken komt het "Wasteland" motief voor: De oude Keltische mythe over het barre land dat lijdt onder de ziekte van de Visserkoning, en de zoektocht naar de Graal. T.S. Eliot ontleende elementen hiervan voor de titel en de inhoud van zijn beroemde gedicht "The Waste Land".
Waardering
Hoe meer je nadenkt over de film, hoe fascinerender hij wordt. Het kost niet veel moeite het verhaal te interpreteren als een puur heidense Dionysische vruchtbaarheidsmythe. Maar er zitten ook zeker Christelijke elementen in op het gebied van afwijzing van het kwaad, bekering en verzoening. René Girard geeft in zijn boeken aan dat er een fundamenteel verschil zit tussen de heidense mythen en de "mythe" van het Christelijk offer. Als criterium daarbij geeft hij dat je moet letten op de rol van de "meute" die de zondebok dood wil hebben. Als hun motieven zuiver zijn dan gaat het om een heidense mythe. Denk daar maar eens over na.
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
Reactie door Matthias Kaljouw op 23-07-2009 om 21:16:47
Prachtige recensie, met lagen die ik zelf niet zo 1,2,3 gezien had. Vooral de betrekking van Fraser en Girard op deze film is mooi gezien. Maar voornamelijk natuurlijk prachtig hoe al deze motieven in de film samenvloeien. Dit is hoge kunst!
