|
Gedreven door een onverzadigbare ambitie vergaart Plainview zijn fortuin met het aanboren van de “oceaan van olie” onder zijn voeten. Wanneer hij land wil opkopen om er zijn pijpleidingen te slaan, vraagt hij een makelaar naar de grond rond het plaatsje Little Boston, in California. Hij wijst een plek aan op de kaart en de makelaar knikt: “Ja, dat valt wel te regelen”. Plainviews allerverslindende begeerte groeit verder met alles wat hij opslokt en vraagt: “Kun je hier alles regelen?” Frappant genoeg hebben Plainview en Chinatowns Cross niet alleen hun hebzucht en pijpleidingen gemeen, maar ook hun stem. Daniel Day-Lewis speelt Plainview met een enorme energie en complexiteit, en bezeten door eenzelfde kwaadaardigheid schraapt hij elke zinsnede uit zijn keel als roet uit een schoorsteen. Hij is het type dat z’n koffie zo uit de pot drinkt en ook nog het koffiedik doorslikt.
Wanneer we Plainview voor het eerst ontmoeten, delft hij naar zilver. Hij zoekt naar iets schitterends, maar komt te voorschijn met iets donkers, iets ontvlambaars, iets dat vlekken geeft. Hij noemt het “goud”. Met ton na ton bouwt hij er zijn eigen helse hemel mee. Met elke nieuwe stap groeit zijn ambitie, tot de laatste vonken van zijn flakkerende geweten zijn gedoofd. Als een politicus die campagne voert, bespeelt Plainview de mensen. Hij noemt zichzelf een “family man,” hij verzekert de mensen dat hij “van heldere taal houdt”, dat hij open staat voor “elk geloof,” en dat “de kinderen onze toekomt zijn.” Hij laat H.W. (Dillon Freasier) – het weeskind van een van zijn verongelukte boorlieden – zelfs optreden als zijn eigen “wat-een-lieve-jongen” om de bewoners van Little Boston te masseren. Maar op de zeldzame momenten van eerlijkheid geeft Plainview toe, “Er huist een enorme wedijver in mij. Ik wil niemand anders laten slagen.” Zoals olie die de grond heeft verzadigd, welt zijn haat op aan de oppervlakte en verwringt zijn glimlach en zijn spraak. Maar het duurt 158 minuten voor we de volle diepte van de holte onder zijn harde buitenkant hebben gepeild. Onderdrukte woede barst naar buiten zodra iemand een oordeel over hem heeft of zijn mislukkingen en zwakheden zichtbaar zijn.
Door de hele film heen is olie een beeld voor bloed. Met een ongemakkelijk makende en ceremoniële eerbied smeert een man olie op het voorhoofd van een baby. En wanneer Eli Sunday, de predikant van Little Bostons kerk, Plainview het geheim van zijn familieranch in Little Boston onthult, gaat Plainview ervandoor als een olie-dorstige vampier waaraan de slagtanden nog maar net ontbreken. De titel van de film zou een verwijzing naar olie kunnen zijn, maar ook een citaat uit een van Sundays euforische (en misschien zelfs demonische) preken. Met een ronkende zelfverzekerdheid speelt Little Miss Sunshines Paul Dano de prediker Sunday, die rücksichlos bekentenissen en bekeringen uit de mensen trekt als een boortoren die olie pompt. Het is een charismatische voorganger die de woorden van het traditionele christendom verdraait tot toverspreuken en manipulaties. Wanneer hij beweert een boze geest uit te drijven, loopt hij krijsend en tekst uitspuwend richting camera op een manier die nog meer angst aanjaagt dan de boze geest zelf. Hij is de heilige-boon-variant van de seksistische assertiviteitstrainer die Tom Cruise speelt in Andersons Magnolia.
Sommige kijkers zullen Dano’s vertolking overtrokken vinden en zich afvragen welk geloofsgenootschap zich in zulke geschiedvervalsing zal herkennen. Maar zo moeilijk is het niet om verdwaalde en misleide genootschappen te vinden – op Youtube, televisie en in klassieke Amerikaanse literatuur. Let wel, Andersons film is geen veroordeling van het christelijk geloof. Integendeel, op een dieper niveau bevestigt hij juist Christus’ onderwijs over onze begeerte en zelfzucht. Aan het eind van de rit tekent zich iets van genade af in Sundays zusje – veelbetekenend met de naam “Mary”. Sunday drijft Plainview tot razernij. De oliemagnaat herkent in deze geestelijke vermoedelijk zijn eigen slinkse tactieken. Hij weet dat hij het vertrouwen van de gemeenschap kan winnen door het met hun evangelist op akkoordje te gooien. Wanneer industrie en religie elkaar de hand geven is het eerder voor een potje armworstelen dan uit genegenheid. Het huwelijk tussen christendom en kapitalisme loopt gemakkelijk fout. Zakenlieden verhogen zichzelf door ondergeschikten en zelfs hun kinderen uit te knijpen, zoals evangelisten ten prooi vallen aan hun ego en zelfrechtvaardiging in hun ijver om zielen te redden. Wanneer Plainview zich tot Jezus Christus bekeert – of in ieder geval meewerkt om de goedkeuring van de gemeenschap weg te dragen – geeft Sunday hem een publieke aframmeling tot Plainview brult “Ik wil het bloed!” We weten alleen niet of hij Christus’ bloed vraagt voor zijn redding of Sundays bloed voor zijn vernedering.
De titel van de film houdt ook Andersons belofte in dat het slecht zal aflopen met wie al dit kwaad doet. Plainview verdoemt zichzelf doordat hij zich geen relaties kan voorstellen buiten die van heersen en wedijveren. Wanneer we zijn olie in een zuil van vuur zien uitbarsten – de spectaculairste bioscoopervaring van dit jaar – kondigt dat een vergelijkbare uitbarsting van Plainviews haat aan jegens “dat volk”. Er zit een bijbelse eenvoud in: broeder keert zich tegen broeder, vader verraadt zoon, en zoon zet het vader betaalt. Uiteindelijk leidt Plainviews schuld voor zijn misdaden tegen een broer en een zoon niet tot berouw. Hij probeert een van de “zonen” van het Koninkrijk Gods op te zetten tegen de Almachtige zelf. Deze symmetrische relaties vormen een van de centrale thema’s van de film: de manier waarop wij onze broeders, zonen en vaders behandelen, bepaalt wie we zijn. De hemel is een gemeenschap vol genade, en in de hel is eenzaamheid en afwezigheid van liefde. Als er in de videotheek aparte planken waren voor “Het loon van de zonde” of “De aard van het kwaad”, dan zou deze film daar beslist thuishoren.
Day-Lewis is eindelijk in een film terechtgekomen waarin hij alles wat hij in huis heeft de vrije teugel kan geven zonder het geheel te overheersen. Plainview is net zo’n arrogant vulkaan als de grote rollen die DeNiro, Pacino, Brando, of zelfs Orson Welles op het witte doek hebben gebracht. Het is een buitengewone vertolking. Maar de film is een nog groter bewijs van Andersons talent. Zijn eerste vier bioscoopfilms – Hard Eight (ofwel Sydney, 1996), Boogie Nights (1997), Magnolia (1999), en Punch-Drunk Love (2002) – bezorgden hem de reputatie van een onvoorspelbaar talent met een verdeeld publiek. Daarna was hij werkzaam op de set van A Prairie Home Companion, als assistent van een van zijn helden, Robert Altman. Hij zal daar wel het een en ander hebben opgestoken. Het geduld en het vertrouwen dat hij Day-Lewis en Dano geeft om heel diep te gaan en momenten van geniale spontaniteit vast te leggen – dat is echt Altman. De fakkel is overgedragen.
There Will Be Blood is een meesterwerk. Hoewel hij is opgedragen aan Altman (die eind 2006 overleed), lijkt Blood een samenwerking tussen Stanley Kubrick, Terrence Malick, Peter Weir, en Francis Ford Coppola. De bizarre finale van de film is 100 procent Anderson – een onvoorspelbare duikvlucht die kijkers zal achterlaten in verwarring en verdeeldheid. Over deze film zullen filmliefhebbers nog tientallen jaren verhitte gesprekken voeren.
Net als Kubricks 2001: A Space Odyssey, kan Blood prat gaan op een briljante muzikale score, waarin golven van dissonate snaarinstrumenten krassen en kreunen als schuivende aardschollen – het schetterende alarm van desolate landschappen. De gitarist van Radiohead, Johnny Greenwood, schreef een soundtrack die nog heel wat navolgers zal inspireren.
Net als Malicks Days of Heaven, is het middelpunt in Blood een grootse en angstwekkende brand. De visuele metaforen van de film, geschoten door Andersons trouwe ‘cinematographer’ Roger Elswitt, suggereren dat Anderson goed naar Malick heeft gekeken.
Net als Weirs Picnic at Hanging Rock, The Last Wave en The Mosquito Coast verraadt Blood Andersons interesse in landschappen als metafoor.
En net als Coppola’s Godfather-trilogie, echoot er in Blood een eigen regisseursstijl met als hoogtepunt een scène die herinnert aan General Kurtz’s ultieme moment van zelfinzicht aan het einde van Apocalypse Now. Waar Kurtz hijgt “The horror!”, wanneer hij zijn verdorvenheid onder ogen ziet, daar doet Plainview een ecstatische uitspraak – een spottende verdraaiing van Christus’ “laatste woorden”. De bittere ironie is dat hij de waarheid spreekt.
There Will Be Blood had ook Heart of Darkness kunnen heten.
There Will Be Blood kan voor 12 jaar en ouder worden gekeurd wegens het geweld, maar de film is eigenlijk een afgrijselijke portrettering van menselijk kwaad. Hij toont opzettelijk geweld, onopzettelijk geweld, verbale mishandeling, en scènes waarin kinderen ernstig gewond en in de steek gelaten worden. De weergave van een dwalende kerk kan kijkers op het verkeerde been zetten als ze onjuiste conclusies trekken over het geloof dat die kerk zegt te belijden. Deze film is alleen geschikt voor volwassenen met onderscheidingsvermogen.
Overgenomen van www.christianitytoday.com, 26-12-2007 (vertaling bc).
Recensie door Chris de Jong (cvfilm):
Een film over de opkomst van de olie-industrie in California, begin 20e eeuw. Thema’s: hebzucht, godsdienst, uitbuiting. Vorm: epos, Faust-achtig verhaal in de stijl van Kubrick.
· Putting physical things in the place of the Creator is always destructive to life as God ordained it to be. (Paul David Tripp)
· De dwaas zegt in zijn hart “Er is een God”.
· We have a sinner! (Eli Sunday)
Voor ons Europeanen was de film There will be blood, van Paul Thomas Anderson bij de Oscarnominaties en -uitreikingen een beetje een onbekende, een black horse. Van de 8 nominaties werden er maar 2 verzilverd (voor de beste acteur en voor de beste cameravoering) en dan is de kans aanwezig dat het geen grote hit wordt in ons land. Dat zou jammer zijn, want er valt genoeg interessants te zeggen over deze film. De regisseur tekende ook voor de film Magnolia, op deze site al enige tijd een van de beste films. Maar ondanks de nominaties en de link met de veelgeprezen film Magnolia is There will be blood geen prettige film om te zien. Over een lengte van 2½ uur fascinerend, dreigend, donker, pessimistisch en wraakzuchtig tot het bittere eind – je vraagt je af wie er op het idee is gekozen deze film juist met de Kerst in de VS uit te brengen.
Maar misschien ook: waarom zou ik dit willen zien? Wat wil de filmmaker ons met dit donkere verhaal vertellen? Dat blijft lang onduidelijk. De openingsshot is meteen al verwarrend: is dit wel de film waarvoor ik gekomen ben? Ik ben ervan overtuigd dat ik naar een horrorfilm zit te kijken à la The Shining van Stanley Kubrick. Lang wordt er geen woord gezegd: een man zwoegt zwijgend in een mijnschacht, op zoek naar zijn geluk – of ongeluk. De bergen, aan wie dat ontnomen wordt, zien even zwijgend toe. Zwijgende bergen die door indringende muziek een metafysisch, dreigend randje krijgen. En dat lijkt geen loze dreiging. Gaandeweg de film blijkt de corrumperende werking van de gevonden rijkdom; de man wint de gezochte rijkdom maar verliest zijn geluk.
There will be blood heeft als context de opkomst van de olie-industrie in Californië, voor het begin van de 20e eeuw. Hoofdpersoon is de olieman Daniel Plainview (Daniel Day-Lewis), een verbeten solist die alleen voor de hoofdprijs gaat. Eer-, heb- en wraakzuchtig van begin tot eind, iemand die zijn ziel zou verkopen voor succes als hij die al niet lang was kwijt geraakt. De film volgt hem over een periode van een jaar of 30, vanaf zijn schamel begin als zilverzoeker, langs zijn grote succes als oliebaron en uitbuiter, tot zijn bloedstollend einde. Tegenover hem staat Eli Sunday (Paul Dano), de jonge selfmade voorganger van de kleine gemeente uit de streek waar de eerste boortorens van Plainview verschijnen. Tussen deze personen ontstaat een krachtenveld over wie nu de hoogste macht vertegenwoordigt: Eli met zijn religie of Daniel met zijn olie. Maar ook: wie van hen de meeste invloed op de “gewone” mensen heeft. Want macht uitoefenen, dat willen ze beiden, door bedrog (Plainview) of manipulatie (Sunday).
Eli Sunday wordt neergezet als een overdreven, lachwekkende en zuigende prediker. Er is niet veel aantrekkelijks aan hem. Daniel Plainview daarentegen vertegenwoordigt in zijn hardheid een macht waarmee niet te spotten valt. Niets lijkt vat op hem te hebben, er is niets dat hem corrigeert. Heel sterk wordt dat weergegeven als Daniel, om een stuk land te krijgen, zich laat dopen in de kerk van Eli. In plaats van de ingetogenheid die je verwacht bij die gelegenheid, schudt hij het doopwater als een zwemmer van zich af.
Is er dan niets dat hem menselijk (dat betekent hier: aangenaam) maakt? Ja, maar dat is even onverklaard en onverklaarbaar als zijn slechtheid. Hij heeft van een vroegere maat een kind geërfd, genaamd HW, dat hij opvoedt – niet als zijn eigen, maar toch bijna. In het contact met die jongen is hij een soort van menselijk, geduldig en zorgzaam. En later, als iemand zich als zijn halfbroer aandient, komt die kant weer naar boven. De hang naar familie (zijn eigen bloed) is de enige menselijke kant die we van hem te zien krijgen, ook al is die zelfs dan getekend door zijn sluwheid: hij gebruikt het jongetje bewust om zijn bedoelingen te maskeren. In alles blijft hij een mens die zijn ziel verkocht heeft aan de elementen, maar met een heel teer verlangen naar familie. En wee degene die van die zwakte misbruik wil maken.
Waarom is deze film de moeite waard, met zo’n afzichtelijke hoofdpersoon onophoudelijk in beeld? Die wil je toch niet onder je hersenpan? Het is haast of ook regisseur op zijn hoede voor hem is: geen vertelstem met een toelichting waarom hij zus of zo is en doet, maar, en dat is nog indringender, ook geen spoor van gerechtigheid of een oordeel, geen deus ex machina die de kosmische orde herstelt en laat zien dat goedheid uiteindelijk toch zegeviert.
Het is juist dit gegeven dat de film interessant maakt: het schetst een beeld van een wereld waarin de levende God verdrongen is naar de marge of nog verder, waarin mensen alleen nog maar voor macht of bezit gaan, of ze nu in de kerk zitten of niet. Want de hebzucht maakt slachtoffers aan alle kanten, onder godlozen en godsdienstigen. De film gaat over machtsdenken en zijn slachtoffers, Daniel en Eli. De vraag wie nu van deze twee de hoogste macht vertegenwoordigt wordt beantwoord met de constatering dat beiden gebonden zijn door dezelfde macht. Het is een situatie die ons in het Westen bekend zou moeten voorkomen, als de bezitters bij uitstek in deze wereld. En daarin is de godsdienstigheid niet verdwenen, maar getransformeerd. De kerk is een boortoren geworden, het doopwater is veranderd in olie, dezelfde ijver die huis en haard verteert.
De hemel is stil, aan het begin van de film, maar ook aan het eind. De stilte is symbolisch voor de afwezigheid van gerechtigheid en moraliteit. Daniel (“God is rechter”!) heeft genoeg aan zichzelf. Alleen de dwaas zegt nog bij zichzelf: er is een God.
Door Michiel van Hout, overgenomen van www.katholieknieuwsblad.nl :
Ook There Will Be Blood is kritisch door het overtuigend verbeelden van een psychologische vete. Hier staat geen seksualiteit op het programma, wel geld, macht en religie. Jezus zei al: “Niemand kan twee heren dienen: hij zal de een haten en de ander liefhebben. Gij kunt niet God dienen én de mammon” (Mt. 6,24 en Lc. 16,13). Dat wordt pijnlijk duidelijk in de strijd tussen een oliebaron die godsdienst misbruikt voor het verdienen van geld en een dominee die het verdienen van geld misbruikt ten behoeve van de godsdienst.
Regisseur Paul Thomas Anderson (Magnolia) heeft er een allegorische kritiek op de groei en het functioneren van Amerika van gemaakt, zoals onlangs het pessimistische No Country for Old Men ook was. Niet dat Anderson zich optimistisch uit, maar hij levert een indrukwekkender portret, omdat de strijd niet al bij voorbaat is opgegeven.
Maar het is ook te danken aan het terecht met een oscar bekroonde spel van Daniel Day-Lewis, die na Gangs of New York opnieuw een personage neerzet waar je niet onderuit of omheen kunt. Zijn oliebaron zegt het slechtste in mensen te zien en de mensheid te haten. Maar als je zijn solidaire acties in ogenschouw neemt, wil je juist op de beste bedoelingen van de mens blijven hopen. Zo gaat deze rol niet alleen een strijd aan met de dominee, maar ook met de kijker die de mensheid wenst te blijven beminnen. De finale van de rustig en magnifiek opgebouwde film geeft zo’n desillusionerende indruk van de ware motivaties van de oliebaron, dat je gaat twijfelen of hij niet toch gelijk heeft wat zijn achterdochtige mensbeeld betreft.
Zo stelt There Will Be Blood niet alleen het misbruik aan de kaak, maar vooral ook de naïviteit ten opzichte van misbruik. Daardoor groeit de film uit tot een alarmbel die wakker schudt, voordat ook je eigen American Dream in een immorele nachtmerrie blijkt veranderd.
|
