Mel Gibsons The Passion of the Christ is niet de eerste ‘Jezus-film’ die grote emoties losmaakt, maar de vergezellende hype is wel van ongekende proporties. Het massaevenement roept bij veel christenen vragen op: kan het Evangelie wel recht worden gedaan in een film? Moet Jezus’ lijden echt zo gruwelijk worden verbeeld? Zou elke christen de film moeten bekijken?
In de hype rond Mel Gibsons The Passion of the Christ is de nuance vaak ver te zoeken geweest. In Amerika veroordelen veel seculiere recensenten de film als een geweldsverheerlijking, terwijl veel christenen juist vinden dat iedereen hem zou moeten zien. Sommigen gaan zelfs zo ver dat ze vraagtekens zetten bij het geloof van medechristenen die het lef of de zin niet hebben om Gibsons bloedige weergave van Jezus’ lijden en sterven te trotseren.
Voor degenen die het mediabombardement rond de film op de een of andere manier gemist hebben, een korte samenvatting van de ontstaansgeschiedenis van The Passion of the Christ.
In de zomer van 2002 kondigt acteur Mel Gibson aan een film te gaan maken over de laatste twaalf uren van het leven van Jezus. Mel Gibson – de bekende ‘ruwe bolster, blanke pit’ uit al die geweldsfilms? Wat heeft die met Jezus? Gibson blijkt devoot katholiek te zijn. Hij zal zelf niet in de film acteren, maar heeft de gelijkgezinde acteur Jim Caviezel geselecteerd voor de rol van Christus. De film, die dan nog gewoon The Passion heet, zal grotendeels door Gibson zelf worden gefinancierd en moet zo authentiek mogelijk worden. Er zal Aramees en Latijn worden gesproken en het brute geweld van de Romeinen zal niet worden afgezwakt, zoals volgens de acteur in alle eerdere Jezus-films gebeurde. Wie Gibsons eerdere regiepoging heeft gezien, de gewelddadige Oscarwinnaar Braveheart uit 1995, begrijpt dat het een zeer bloederige prent zal worden. Tijdens de productie doen verhalen de ronde van wonderen die op de filmset hebben plaatsgevonden: acteurs die door de bliksem zijn getroffen zonder er iets aan over te houden, zieken die zijn genezen. Gibson en Caviezel vertellen in interviews dat ze er heilig van overtuigd zijn dat de Heilige Geest het proces begeleidt en praten ronduit over hun geloof in God.
Dan komt er een ander gerucht op gang: The Passion zou antisemitisch zijn. Gibson zou de joden expliciet willen beschuldigen van het doden van de Messias. Dat zijn vader in de pers antisemitische uitspraken doet, helpt niet mee. Allerlei joodse organisaties komen in opstand voor er nog maar een scène te zien is geweest. In de pers volgen verhitte discussies.
Intussen krijgen belangrijke geestelijke leiders voorvertoningen van de film te zien. Invloedrijke dominees als Billy Graham en James Dobson schrijven in de christelijke pers over hun bewondering voor de film en roepen iedereen op hem te zien. Dobson spoort zijn lezers aan in het openingsweekend te gaan, zodat The Passion geen flop wordt. Zijn organisatie Focus on the Family adviseert christelijke ouders hun tieners mee te nemen naar de bioscoop, omdat de film hen kan helpen een radicale keuze voor Christus te maken. De apotheose vindt plaats op 25 februari, als The Passion of the Christ de Amerikaanse bioscopen bereikt en alle records breekt.
Evangelisatie
In de aanloop naar de Nederlandse première, op 1 april, raakt ook de Nederlandse pers steeds meer in de ban van de productie. Terwijl nog niemand de film heeft gezien, wordt er al heftig gediscussieerd over het geweld en vermeende antisemitisme. Veel christenen raken intussen enthousiast over de evangelisatiemogelijkheden. Zoals eerder in CV-Koers te lezen was, groeperen diverse christelijke organisaties zich om de filmkijker op te vangen en nazorg te bieden.
Niet onterecht misschien, want de film zal allicht veel vragen oproepen bij gelovige en niet-gelovige kijkers. Mooi dat christenen zich mengen in de cultuur en het publieke debat. Maar het is wel te hopen dat alle betrokkenen er rekening mee houden dat The Passion of the Christ een complexe film is, een kunstuiting, en geen evangelisatiepamflet. Zoals dat gaat bij kunst, zal de één zich erdoor aangesproken voelen, terwijl de ander ervan walgt – ongeacht zijn geloof. Er zijn enkele voorbeelden uit de VS van kerken die samenwerken met lokale bioscoopexploitanten, en zodra de aftiteling begint de lichten aandoen om de bioscoopgangers van voor in de zaal op te roepen hun hart aan Jezus te geven. Zulke extreme toestanden zullen we hier vast niet beleven, maar het zou wrang overkomen als christenen zich het medium plotseling gretig toe-eigenen nu er een film verschijnt die aansluit op hun levensvisie, terwijl ze er anders weinig mee te maken willen hebben.
Het lijkt me het eerlijkst The Passion te behandelen en beoordelen als elke andere film. Er verschijnen jaarlijks tal van films die gelovige en niet-gelovige kijkers uitdagen om over diepgaande zaken na te denken. The Passion is daar één van – in dit geval een persoonlijk gekleurde illustratie bij het Evangelie. Een menselijk product, en daarmee vanzelf aan kritiek onderhevig.
Mel Gibsons film heeft beslist positieve aspecten. Vooral de eerste helft van de film brengt de gebeurtenissen, locaties en achtergronden uit de Bijbel overtuigend tot leven. In tegenstelling tot veel eerdere Jezusfilms, wordt Jezus met eerbied maar levensecht geportretteerd. De film begint in de Hof van Gethsemane, waar Jezus bidt terwijl de discipelen slapen. Bij de verbeelding van zijn angst en strijd heeft Gibson een gewaagde keuze gemaakt door de duivel als personage op te voeren, in de vorm van een androgyne figuur in een zwarte mantel, die tijdens de rest van de film blijft opduiken om de geestelijke dimensie te accentueren. Het is een van de meest effectieve elementen uit de film. Ook de scènes met Pilatus en Herodus zijn indrukwekkend en maken een authentieke indruk.
Abstract
Helaas slaat Gibson op andere terreinen de plank mis. Doordat driekwart van de film bestaat uit Jezus’ lijden en sterven, ontbreekt een heldere context. Dat maakt de film voor niet-ingewijden behoorlijk abstract en schetst een eenzijdig beeld. Wát Gibson toont is grotendeels erg bijbelgetrouw, en hij legt in een paar mooie, korte flashbacks links tussen Jezus’ boodschap en zijn dood. Ook de opstanding ontbreekt niet - mooi subtiel gedaan, in wezen een flinke stijlbreuk met alle geweld die eraan voorafgaat.
The Passion of the Christ is merkbaar met veel oprechte toewijding gemaakt, maar het is vóór alles Mel Gibsons blik op het verhaal. En die blik, zo wisten we al uit Braveheart, is vaak overdadig en theatraal. De tweede helft van de film bestaat grotendeels uit close-ups van Jezus’ bebloede lijf, eindeloos herhaalde slow-motions en meeslepende muziek. In zijn poging te confronteren trekt Gibson alles uit de kast, wat bij mij persoonlijk op den duur een afweerreflex teweegbracht. Veel christenen verdedigen het geweld met het argument: ‘Zo was het nu eenmaal echt’, maar dat is misleidend. Ten eerste moet de manipulatieve invloed van filmeffecten niet worden onderschat – de grootte van het doek, de muziek, de slow-motions: legitieme stijlmiddelen, maar ook kunstgrepen die écht realisme uitsluiten. Daarnaast geeft de Bijbel zelf helemaal niet zo'n gedetailleerd beeld van Jezus’ martelingen, terwijl The Passion de indruk zou kunnen wekken dat zijn fysieke lijden de kern is van het Evangelie.
Daarmee hoeven we de film niet af te schrijven – voor veel kijkers zal The Passion ongetwijfeld dienen als een wake-up call, een brute herinnering aan de feiten die aan de basis liggen van hun geloof. En de massale belangstelling zal geheid veel goede gesprekken opleveren. Wie zich eerlijk in de discussie wil mengen moet eerst gaan kijken, maar wie slecht tegen gruwelijkheden kan, kan zich beter niet laten opjutten. The Passion of the Christ is maar een film, niet het vijfde Evangelie.
Zie elders op deze site, in het artikelengedeelte, ook het stuk 'Jezus in beeld', waarin diverse Jezus-films worden besproken.
Rick de Gier is filmrecensent voor CV-Koers en de VPRO Gids.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd in CV•Koers (april 2004).
(7.2) [17 stemmen]
REAGEREN
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
Reactie door Peter Willering op 02-01-2009 om 15:18:51
Ik vind het een matige film over de belangrijkste Persoon die ooit geleefd heeft.
De lichamelijke marteling van Jezus wordt erg sterk neergezet, om te laten zien hoe erg Jezus geleden heeft. De film producer slaat hiermee echter de plank helemaal mis. Het unieke van Jezus lijden gaat hiermee namelijk kapot, omdat er in de geschiedenis veel ergere martelingen hebben plaatsgevonden, waarbij de gemartelden zich veel sterker en heldhaftiger opstelden dan dat Jezus dat deed.
Ik ontken niet dat Jezus heeft geleden onder de marteling, maar waar hij echt onder geleden heeft is de verlating door God. Jezus, de Vader en de Heilige geest waren sinds het begin van de tijd bij elkaar, in een dans van liefde naar elkaar toe. Totdat de Vader hem verliet. Zoals wij (als mensen) al kapot kunnen gaan van liefdesverdriet en verlatingsangst, hoe moet dit wel geweest zijn voor de Zoon van God...
Verder is het ergerlijk om te zien hoe de apostelen worden neergezet als een stel sukkels. Of komt dit door slecht acteerwerk?
Reactie door Rien vd Toorn op 26-07-2008 om 21:08:31
Kan de Kite runner niet toegevoegd worden aan de lijst van most redeeming movies?
