Bryce Dallas Howard, Isaach De Bankol, Danny Glover
GENRE
Drama
CV·FILM KIJKADVIES
16
Seks / erotiek Enkele geweldscènes
BEKEKEN
1863 keer
LEZERSWAARDERING
7.8
(10 stemmen)
(7.8) [10 stemmen]
Manderlay
De emotionele exploitatie van Von Trier
Door Reinier Sonneveld, geplaatst op 09-12-2007
Welke recensent heeft geen haat-liefde-verhouding met Lars von Trier? Von Trier dwingt iedere kijker tot meevoelen, maar tegelijk dwingt hij iedere kijker tot meevoelen. Een recensent zal het zelden een diskwalificatie achten wanneer hij tot tranen toe geroerd is, maar zeker wel als hij geen keus leek te hebben. In die zin maakt Lars von Trier al vele jaren emotionele exploitatie.
Zijn strategie loopt telkens weer via de hoofdpersoon die standaard type �'kwetsbare vrouw'� is. Behalve voor psychopaten is het voor mensen onmogelijk niet iets voor haar te voelen. Von Trier brengt haar dieper en dieper in de problemen, tot we alles voor haar redding over hebben, en als hij ons daar heeft, deelt hij zijn laatste stoot uit, en laat de kijker ontredderd achter. De een zal het briljant vinden, de ander manipulatief, een woord dat dan ook regelmatig valt in besprekingen van zijn films.
Die genadeklap aan het einde wisselt per film. In Dancer in the Dark leven we mee met de kwetsbare Selma, die in het laatste beeld verhangen wordt. In Manderlay is het Grace, en al haar goede bedoelingen uiteindelijk blijken uiteindelijk misplaatst. Het meest inhoudelijk werkt Triers �emotionele muizenval� in Dogville, waar dezelfde Grace alles geeft voor de gemeenschap, ook haar lichaam, maar uiteindelijk bitter wraak neemt. Hoe ze zichzelf wegcijfert lijkt in eerste instantie bewonderenswaardig, tot je steeds meer voelt hoe ze voorbij haar grenzen gaat, en je als kijker wraak wil. Maar als zij uiteindelijk wraak neemt, is dit ook weer zo nietsontziend, dat je schaamt voor je eigen wraakgevoelens.
Een reden om toch te kijken, zijn Von Triers onmiskenbare katholieke sympathie�n en obsessies, die echter zelden door recensenten worden opgemerkt. Dat blijkt al uit de themakeuze. Laten we weer zijn drie laatste films nemen. Manderlay is feitelijk een moderne variant op De Grootinquisiteur van Dostojewski, waarbij de mensheid slaaf wil zijn en vrijheid niet aankan. Dogville gaat over de grenzen van genade en wraak. En Dancer in the Dark is in alles een film over zelfopoffering, een thema dat trouwens in al zijn films een rol speelt; ook in Breaking the Waves, waarbij een vrouw tot alles in staat blijkt om haar zieke man te redden.
Dancer in the Dark blijkt zelfs een nadrukkelijke Christus-metafoor. Hoofdrolspeler Selma geeft immers kort gezegd letterlijk haar leven voor het �heil� van haar zoontje, namelijk zijn gezichtsvermogen. Alles lijkt Von Trier erom te doen van haar een onschuldig slachtoffer te maken; al zijn plotwendingen zijn daarop gericht, tot de uiteindelijke climax waarin zij de doodstraf krijgt, maar Von Triers ingenieuze constructie leidt het zo, dat ze daarmee tegelijk haar zoontje redt.
Naast het manipulatieve en het katholieke, is een derde vaste kenmerk van Von Triers films het vormexperiment. Von Trier was de belangrijkste schrijver van het Dogma-manifest, waarschijnlijk vooral een verkooptruc, die de filmmaker bijna alle kunstmatige middelen zoals belichting verbood, ten einde maar de �ware� film uit te doen komen. Hij paste deze �tien geboden� toe op The Idiots, Breaking the Waves en Dancer in the Dark. Een stap verder gingen nog Dogville en Manderlay die zich expliciet op een theatervloer afspelen, en waar bijna alle decor is weggelaten; de acteurs openen onzichtbare deuren en achter onzichtbare muren vindt een verkrachting plaats.
In The Five Obstruction is het vormexperiment zelfs het thema van de film geworden. Von Trier daagt daar een oudere regisseur uit een oude korte film van hem op vijf verschillende manieren opnieuw te draaien, wat soms een nietszeggend, dan weer een indringend inzicht geeft in de filmtaal. Wat gebeurt er met een verhaal als er slechts ultrakorte shots zijn toegestaan? Wat als het wordt gedraaid op �de ergste plek op aarde�? Al met al is Von Trier wereldwijd gezien een van de meest provocatieve e�n christelijke filmauteurs.
(7.8) [10 stemmen]
REAGEREN
Reageer op deze recensie of plaats je eigen recensie van deze film! (alleen voor geregistreerde bezoekers)
Ben je nog niet geregistreerd? Meld je dan hier aan (gratis). Je ontvangt dan gelijk de
e-nieuwsbrief van BlikOpOneindig, zodat je op de hoogte blijft van nieuwe filmrecensies en artikelen op de site. Ben je al wel
geregistreerd bezoeker, maar heb je nog niet ingelogd? Dan kun je dat hier alsnog doen:
Reactie door Matthias Kaljouw op 07-12-2007 om 21:19:06
"De boodschap is even duidelijk als onbehouwen: zo gaat schijnheilig Amerika met armen en vreemdelingen om."
Uiteraard zal de recensent hier gelijk in hebben. Toch borrelde er bij mij kwam een andere boodschap naar boven tijdens het kijken van deze film. Ik dacht niet eens aan Amerika.
De boodschap die ik opving was eerder een vraag: wanneer is vergeving terecht?
Volgens Plato is rechtvaardigheid ieder het zijne geven, ieder zijn deel. Dat heeft Dogville duidelijk gekregen en zelf bracht ze het ook in praktijk: Grace mag blijven, we beschermen haar, maar daar willen wij ook iets voor terug. Met desastreuze gevolgen. Maar hoe staat dit in het licht van God? Moest Dogville vergeven worden? Of was de woeste wraak van Grace terecht?
Toen ik er verder over nadacht begon ik Grace zelfs als een symbool voor Jezus te zien. Zij stelde zich open, liet het licht weer schijnen in Dogville, bood haar zelfs zichzelf aan, maar de dorpsbewoners vernederden Grace en wilden de vrouw zelfs doden.
Maar hier geen vergeving, Grace neemt wraak. Een mooie tegenstelling. Genade neemt geen wraak.
Maar dan die vraag weer: was het terecht of moest Grace vergeven?
Ik weet het niet... Misschien eerst maar Manderlay kijken
Reactie door Rick de Gier op 24-03-2007 om 18:48:51
Het verwarrende universum van Lars von Trier (nog een recensie)
Weinig Europese filmmakers hebben de laatste jaren zoveel stof doen opwaaien als de Deen Lars von Trier (1956). Aanvankelijk vielen zijn films alleen op bij critici en cinefielen, die zijn technische en inhoudelijke experimenteerdrift prezen. In de jaren tachtig en vroege jaren negentig won hij diverse prijzen op het prestigieuze festival van Cannes. Internationale faam verwierf Von Trier in 1995, toen hij de Dogma 95-beweging introduceerde. ‘De afgelopen tien jaar is er op filmgebied alleen nog maar rotzooi gemaakt’, provoceerde hij en introduceerde tien strenge regels – onder meer verboden op special-effects, externe muziek, rekwisieten en banale actie – die de filmkunst zouden moeten redden van de oppervlakkigheid. Heel wat onafhankelijke filmmakers sloten zich bij de beweging aan, terwijl Von Trier zelf maar één Dogma-film maakte. Daarna overtrad hij in 2000 ongeveer alle regels met de musical Dancer in the Dark, een film die hem weer veel publiciteit opleverde vanwege de ongezouten kritiek die erin wordt geleverd op het Amerikaanse rechtssysteem. Nogal ongepast, vonden veel Amerikaanse critici, voor een man die (wegens vliegangst) nooit een voet in de VS heeft gezet. Von Trier trok zich er niets van aan en kondigde doodleuk zijn volgende project aan, de USA-trilogie, waarin het land er nog veel uitvoeriger van langs zou krijgen.
Von Triers grote mond legde hem geen windeieren: voor een rol in Dogville (2003), het eerste deel van de USA-trilogie, stonden diverse grote Hollywoodsterren in de rij. Nicole Kidman werd geselecteerd voor de rol van Grace, een jonge vrouw die op de vlucht voor een gangsterbaas in het gehucht Dogville terechtkomt, ergens in de Rocky Mountains in de jaren dertig. De bewoners besluiten haar onderdak te bieden als Grace belooft flink de handen uit de mouwen te steken. Al snel fleurt de hele gemeenschap op door Grace’ vriendelijkheid en onzelfzuchtigheid. Maar wie eerder een film van cynicus Von Trier heeft gezien, weet dat zulke vrolijkheid nooit lang standhoudt. Grace’ goedheid gaat de bewoners van Dogville op den duur zo tegenstaan dat ze haar in het slot van de film uitleveren aan de gangsterbaas, na haar te hebben mishandeld en verkracht. De boodschap is even duidelijk als onbehouwen: zo gaat schijnheilig Amerika met armen en vreemdelingen om.
Manderlay, het vervolg op Dogville dat nu in de bioscoop draait, heeft een even venijnige toon. De film begint waar de vorige ophield: op de weg uit Dogville komt Grace (nu gespeeld door een andere actrice, Bryce Dallas Howard) langs een plantage waar nog slaven worden gehouden, terwijl de slavernij dan al zo’n zeventig jaar is afgeschaft. Vol idealisme moedigt Grace de slaven aan om in opstand te komen. Eenmaal vrij blijken die echter helemaal niet te kunnen aarden, waarop Grace zich inzet om hun de principes van de democratie bij te brengen. Dat haar goede bedoelingen ook nu weer gruwelijk uit de hand lopen, zal geen verrassing zijn.
Amerika is hypocriet en arrogant. Klare taal, zeker tegen de achtergrond van de huidige interventie in Irak. Enerzijds zijn zulke open deuren typerend voor Von Trier, die graag met botte bijltjes hakt, anderzijds zouden we hem als kunstenaar tekortdoen als we niet naar diepere lagen zochten. Zo ligt in de vorm van de films een sleutel verscholen voor de interpretatie van de inhoud: de USA-trilogie speelt zich volledig af op een kale toneelvloer, met hier en daar een rekwisiet en verder alleen witte strepen op de grond, die muren, straten, gebouwen en bomen aangeven. Met mimebewegingen doen de acteurs denkbeeldige deuren open en dicht of halen ze onzichtbare dieren aan. Deze verrassende setting geeft de verhalen automatisch een kunstmatig karakter, waardoor de (soms onaangenaam expliciet in beeld gebrachte) narigheid enigszins wordt gerelativeerd (in tegenstelling tot het verstikkende melodrama van veel eerdere films van Von Trier). Maar ook geeft de regisseur ermee aan dat alle overdrijvingen, karikaturen en onrealistische wendingen opzettelijk zijn; het gaat om de achterliggende betekenissen. Neem de bijrol in Dogville van de manipulatieve schrijver Tom, die aan een trilogie werkt waarmee hij mensen een spiegel voor wil houden. De verwijzing naar Von Trier zelf is interessant, omdat Tom ten slotte het meest hypocriete personage in de film blijkt. Met dergelijke spitsvondigheden speelt de filmmaker voortdurend een spel met de kijker en diens verwachtingen en vooroordelen.
Maar veruit het boeiendst is de theologische laag in de films. Opvallend genoeg loopt het Evangelie als een rode draad door Von Triers oeuvre. Breaking the Waves (1996), Dancer in the Dark en nu dus Dogville draaien allemaal om een onbedorven personage dat zich zwijgend opoffert voor mensen die het niet verdienen. Maar in Dogville krijgt dit Christusmotief een wending. Wanneer Grace (veelzeggend: ‘genade’) wordt overgeleverd aan de gangsterbaas, blijkt dit haar vader te zijn. Als die ziet wat zijn dochter is aangedaan, stelt hij voor het hele dorp uit te roeien. Grace pleit echter voor vergeving, want: ‘Ze wisten niet wat ze deden’. Waarop haar vader vraagt of dat ooit een legitiem excuus kan zijn voor onrecht. Daar heeft Grace niet van terug, de maan boven het decor kleurt apocalyptisch rood en de afloop valt te raden.
Ook in Manderlay wordt de wrekende ‘oudtestamentische God’ tegenover de vergiffenis en vrijheid van het Nieuwe Testament geplaatst. De ex-slaven blijven namelijk liever vasthouden aan de harde slavernijregels (lees: de oudtestamentische wetten), die misschien onbegrijpelijk waren maar wel houvast boden, dan aan hun nieuwe vrijheid, die alleen maar moeilijkheden voortbrengt.
Wat Von Trier zelf precies vindt of gelooft, blijft onduidelijk. In interviews stelt hij steevast dat films vragen moeten oproepen maar ze niet beantwoorden. Het is dus maar de vraag of Wasington, het laatste deel in de trilogie dat in 2007 moet verschijnen, op dit punt opheldering zal bieden. Duidelijk is wel dat de filmmaker geen hoge dunk heeft van de mens en waarschijnlijk meer kan met een wrekende God dan een vergevende. Toch blijft dat laatste hem overduidelijk fascineren.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd in CV•Koers (september 2005).
