Amazing Grace 0

Waardering:

0.0   (0)

Amazing Grace stamt alweer uit 2006. Omdat mijn hoop op een Nederlandse release vervloog, bevindt de Amerikaanse dvd zich al ruim een jaar in mijn filmcollectie. Maar dankzij de inspanningen van de EO wordt de film nu in Nederland zelfs in de bioscoop uitgebracht.

Daarmee wordt een bijzonder historisch portret aan de vergetelheid onttrokken dat gemaakt is om het hoofdpersonage, William Wilberforce (1759 – 1833), voor datzelfde lot te behoeden. Want wie kent Wilberforce nog? In Amerika is president Abraham Lincoln (aan wiens filmbiografie Steven Spielberg werkt) het icoon van de afschaffing van de slavernij. In het Britse rijk, waar de abolitie geruime tijd eerder een feit was, is die te danken aan de inspanningen van de veel minder bekende parlementariër Wilberforce. Hij streed van jongs af aan tot zijn dood voor menslievende (en diervriendelijke) idealen, waarvan het afschaffen van de slavernij zijn bekendste wapenfeit is. Deze staat ook centraal in de film, die eindigt met de emotionele conclusie dat de voorvechter drie dagen na de daadwerkelijke afschaffing overleed. De werkelijkheid behoeft soms nauwelijks dramatisering.

Vurige idealen
Regisseur Michael Apted, vooral bekend van de James Bond-film The World is Not Enough, werkt momenteel aan het derde deel van de Narnia-reeks. Ook Amazing Grace focust op het christelijke geloof, de motivatie achter Wilberforces wapenfeit. Niet alleen toont Apted hoe het christendom vurige idealen kan ontsteken, maar ook hoe een christen de moed en de kracht krijgt gerechtigheid te blijven verdedigen en vorm te geven in een wereld die meer waarde hecht aan geld dan aan mensenlevens. In die zin is de film ook een voorbeeld voor christelijke politici die zich wel zouden willen keren tegen de hedendaagse vormen van slavernij, maar die zich geremd weten door de felle tegenstand. Wilberforce wilde geen andere kant opkijken, alsof hij de menselijke ellende niet had gezien, zelfs als dat ten koste van hemzelf ging.

Opium
Ook het niet-politieke gezicht van Wilberforce komt sterk tot uiting: Hoe zijn bekering een einde maakt aan zijn wilde leven. Hoe hij medestanders en uiteindelijk de broodnodige zielsverwante (Barbara Spooner) nodig heeft om de strijd vol te kunnen houden. Hoe hij zijn ambities voorrang geeft ten koste van zijn lichamelijke gezondheid. Hoe hij met zijn verslaving aan zijn pijnstillende medicijn opium moet leren omgaan. Door hem als mens met sterke en zwakke kanten af te schilderen, biedt Apted meer dan een pamflet over christelijke politiek. Hij biedt namelijk een inspiratiebron voor iedere christen en de overtuiging dat christendom geen opium is van het volk, maar een overwinning op ook deze vorm van slavernij kan zijn. Apted maakt niet de fout deze openhartigheid te verwarren met het verlies van ingetogenheid. Juist door de scènes klein en tot in bijna alle details historisch accuraat te houden, ontstaat een intiem en daardoor overtuigend portret, dat Wilberforce effectief aan de vergetelheid weet te ontrukken.

Topacteurs
De moeilijkheden van de christelijke omgang met de naasten komen effectief in beeld door Apteds zorgvuldige uitwerking van de personages rond de hoofdfiguur. Bij Wilberforce stonden persoonlijke en politieke vriendschappen nooit los van elkaar, wat elke bijfiguur een dubbele betekenis geeft: in zijn relatie tot Wilberforce, maar ook in relatie tot het afschaffen van de slavernij. Daarbij springen enkele, door Britse topacteurs neergezette, bijrollen in het oog. Benedict Cumberbatch (Atonement) speelt de jonge premier William Pitt, die heel wat minder pit had en meer omzichtigheid betrachtte dan zijn vriend, maar evengoed onmisbaar was. Michael Gambon (Brideshead Revisited) geeft gestalte aan collega Charles Fox, die overstapte van het kamp der tegenstanders naar de voorvechters van de abolitie. Nicholas Farrell (Hamlet) is de aandoenlijke collega Henry Thornton, die zijn vriendschap blijft tonen in moeilijke tijden van ziekte en eenzaamheid. Albert Finney (Pope John Paul II) weet met enkele aangrijpende scènes geestelijk leidsman John Newton neer te zetten, die een ruig leven als slavenhandelaar inruilde voor dat van anglicaans priester. Hij schreef enkele beroemde hymnes, als ‘Amazing Grace’ over zijn bekering, dat als muzikaal thema is verweven. Waar overdreven sentimentaliteit met zo’n lied op de loer ligt, blijft Apted subtiel en oprecht. Newton durfde pas aan het eind van zijn leven, door zijn pupil geïnspireerd, over te gaan op het daadwerkelijke schrijven van zijn memoires, die door Wilberforce effectief zijn gebruikt in zijn campagne tegen de slavernij.

Franse Revolutie
De minst uitgewerkte rol is die van Thomas Clarkson. De vereniging van abolitionisten bestond voornamelijk uit non-conformisten, christenen die werden vervolgd door de anglicaanse overheid, omdat ze te ver afweken van de staatsgodsdienst. Naast negen leden van de Quakers was Thomas Clarkson de meest uit de toon vallende. Hij sloot zich aan bij de Jacobijnen met hun gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie. Weliswaar komt dit tot uitdrukking in het spel van de onvolprezen Rufus Sewell, maar de film gaat voorbij aan de andere zijde van de wortels van de abolitie. De Verlichtingsideeën die ook tot het regime van Robespierre leidden, staan mede aan de basis van wat hier vooral als christelijk product is gepresenteerd. In deze zin is het ook interessant op te merken dat Wilberforce in zijn latere carrière in eerste instantie tegen de emancipatie van katholieken als mogelijke parlementsleden heeft gestemd. Dat is toch vreemd voor een christen die zijn hele leven voor democratie, gelijkwaardigheid en vrede heeft gestreden.

Is het niet belichten van deze minder christelijke kanten een nadeel van de film? Uiteindelijk niet, want deze tijd heeft juist behoefte aan een overtuigend voorbeeld van de hoofdzaak van dit portret: de christelijke motivatie tegen onmenselijkheid en Gods verbazingwekkende genade. Strubbelingen van christenen onderling zouden deze mooie boodschap overschaduwen, die nu aan alle kanten van Amazing Grace afstraalt. En dankzij de EO kan die nu ook Nederland helpen verlichten.

Deze film over de campagne tegen de slavernij in 18de-eeuws Groot-Brittannië is absoluut een juweel. Centraal staat de politieke rol van William Wilberforce. Een dergelijke politieke themafilm verzandt vaak in de details van het privé-leven van de betrokken hoofdfiguren, omdat men bang is dat de kijker zonder dit soort sentimentele oppervlakkigheid afhaakt. Deze film leidt voor geen moment aan dit soort onderschatting van zijn publiek en is een meeslepende vertelling, gevuld met tederheid en humor.Eén van de grote kampvechters tegen de slavernij in het Britse Rijk was John Newton, de Anglicaanse predikant die de alom bekende hymn Amazing Grace heeft geschreven. Hij was een tijdgenoot en vriend van Wilberforce en daarom ook deze titel. Newton was zelf een slavenhandelaar geweest en wist dus heel goed wat er gebeurde met de Afrikanen die verkocht werden in de slavernij. Na zijn bekering leefde Newton met de last op zijn geweten dat 20.000 Afrikanen door zijn medewerking omgekomen waren. Hij heeft dan ook als predikant consequent tot aan zijn dood de verkoop van mensen hartstochtelijk bestreden. De jonge Wilberforce had onder de prediking van Newton in de kerkbanken gezeten en had deze stellingname tegen de slavernij als jong parlementslid ter harte genomen. Wilberforce heeft toen een levenslange vriendschap met William Pitt gesmeed, die later premier zou worden. Het was Pitt die Wilberforce vaak in zijn pogingen bijstond, alhoewel Pitt zelf soms de vastberadenheid van Wilberforce miste toen Groot-Brittannië het gevaar liep dat er revolutie zou uitbreken, gezien de revoluties in Amerika en Frankrijk. De grote wijsheid van Wilberforce was dat hij de zuiging van de sluiproute van de revolutie weerstond, zowel in zijn retoriek als in zijn optreden. Hij deed dat met een onblusbaar doorzettingsvermogen om de slavernij zonder bloedvergieten tot een einde te brengen. Een van de gevolgen was dat Groot-Brittannië het soort gewelddadig conflict bespaard is gebleven dat Amerika geteisterd heeft in de 1860’s. Historici zullen ongetwijfeld vallen over details in deze film, maar de dramatische vrijheden die Apted en schrijver Steven Knight zich permitteren lijken zeker verdiend gezien de inspirerende kracht van de film. Dit is geen ‘feel-good-movie’ maar een een ‘feel-like-doing-good-movie’. Deze film biedt tevens een paar prachtig gespeelde rollen.