Voor velen is het de ultieme ontspanningsmethode: jezelf een weekend lang terugtrekken in de wereld van een tv-serie. Hoewel het allesbehalve voorbeeldfiguren zijn, identificeren we ons graag met de hoofdpersonen.

Of het nu om politieke series als Borgen of The West Wing gaat, of om spannende thrillers als Dexter of The Killing: Nederland lijkt massaal in de ban van televisieseries. Helemaal nieuw is deze populariteit niet, maar met de komst van de dvd-verzamelboxen en al dan niet legale vormen van downloaden is het verslavingsgehalte sterk gestegen. Opvallend: het zijn vooral kwaliteitsseries met min of meer moreel ambigue hoofdpersonen die zich in een grote belangstelling mogen verheugen.

Waarom zijn we eigenlijk verslaafd geraakt aan televisieseries? En een nog interessantere vraag: hoe komt het dat we zo intens meeleven met de lotgevallen van mensen die op zijn minst discutabel zijn? Van de huwelijksmoraal van Don Draper tot de beroepsethiek van Tony Soprano – met de Tien Geboden als maatstaf zouden ze de status van superheld niet bepaald verdienen. Waarin schuilt hun populariteit?

Aan de ene kant is deze belangstelling voor televisieseries makkelijk te begrijpen door de grote verkrijgbaarheid. De consument is allang niet meer afhankelijk van uitzending op televisie. Series worden steevast snel op dvd uitgebracht en zijn de laatste jaren sterk in prijs gedaald. Zeker voor oudere series werkt dit verslaving in de hand, want als je eenmaal aan het einde van schijfje zes bent gekomen, is het volgende seizoen met één druk op de knop te bestellen. Een cliffhanger hoeft niet langer dan drie dagen te duren. Met de komst van VOD-netwerken (Video On Demand, waarbij je tegen betaling via de kabel of computer films of series kunt downloaden, red.) wordt het gebruiksgemak alleen maar groter.

Volgens Wim Staat, universitair docent filmethiek aan de Universiteit van Amsterdam, heeft dit ‘bulk-kijken’ gevolgen voor de impact van series. Televisie was vóór het tijdperk van de dvd en internet een medium dat verder van de kijker af stond, terwijl je bij het kijken naar een film in de bioscoop totaal werd ondergedompeld in het verhaal. “Deze onderdompelingsstrategie, zoals we dat noemen, zien we nu ook bij televisie. Kijkers trekken zich nu ook in hun eigen huis op de bank terug om een weekend lang in een fictieve wereld te verkeren.” Daardoor identificeer je je veel sterker met de hoofdpersonen en maakt een serie veel meer indruk.

De hogere beschikbaarheid van kwaliteitsseries heeft ook de status van series veranderd. Televisieseries zijn een soort sociaal bindmiddel geworden voor jong en oud. De voorloperpositie die vroeger aan Hollywoodfilms was voorbehouden, is nu overgenomen door televisie. Die ontwikkeling is al een tijdje aan de gang. Filmrecensent A.O. Scott van de New York Times stelde al in 2010 de vraag: ‘Zijn films nu zo slecht, of is tv gewoon beter?’ Volgens hem speelt Hollywood alleen nog maar op safe door de ene na de andere vervolgfilm in de bioscoop te brengen, terwijl televisienetwerken juist actief op zoek zijn naar vernieuwing.

Een conclusie die recent nog eens ondersteund werd door James Wolcott van het toonaangevende blad Vanity Fair. In series als Dexter (en eerder 24) vindt volgens Wolcott de echte vernieuwing plaats: er wordt geëxperimenteerd met vorm en karakterontwikkeling en er wordt geworsteld met de grote vragen van het leven. Series als Mad Men en Dexter zijn de talk of the town en worden volop besproken op Twitter en Facebook. Daarmee is de invloed van televisie op de populaire cultuur enorm toegenomen. In de Tweede Kamer wordt gerefereerd aan The West Wing en de jarenzestigjurken uit Mad Men hangen het volgende seizoen, compleet met petticoats, in de winkel. Zelfs een kostuumdrama als Downton Abbey had een enorme invloed op de populaire cultuur.

De opmars van televisieseries en de toename van de kwaliteit wordt door experts toegeschreven aan de positie van de betaalzenders. Een groot netwerk als HBO heeft veel succes behaald met series als Sex and the city en The Sopranos. Omdat deze series in vergelijking met films veel goedkoper zijn in productie, worden makkelijker risico's genomen. Karakters krijgen de ruimte om zich te ontwikkelen tot ze, zoals Tony Soprano of Don Draper, een status hebben bereikt die de hele populaire cultuur doordesemt.

De opkomst van betaaltelevisie had ook gevolgen voor de ethische omgang met televisie. Wim Staat: “Vroeger was ‘volwassen thematiek’ als seksualiteit en geweld voorbehouden aan de bioscoopzaal, maar nu kun je er ook op televisie naar kijken. Dat schept ruimte om morele grenzen te ontdekken.” Over die moraliteit van series valt natuurlijk veel te zeggen. Het blijft toch een vreemde ervaring om je te verliezen in een spannende televisieserie zoals Dexter, waarbij de held een gewetenloze seriemoordenaar is. Ligt de populariteit van deze thrillers alleen maar in het geweld of is er meer aan de hand?

Volgens Robert Doornenbal, docent theologie en cultuur aan de Christelijke Hogeschool Ede en gespecialiseerd in wereldbeelden, biedt een thriller als Dexter ook belangrijke psychologische voordelen. “Ik vermoed dat de aantrekkingskracht van Dexter te maken heeft met een vorm van catharsis (reiniging, red.). We vinden het allemaal een tergende gedachte dat gevaarlijke moordenaars en verkrachters ongestraft rondlopen. We zouden maar wat graag willen dat hier wat aan wordt gedaan en dat ze worden (terug)gepakt. Plaatsvervangend voorziet Dexter in die primaire menselijke behoefte aan gerechtigheid en wraak. Hij geeft de boeven wat ze verdienen en dat geeft een gevoel van zuivering, er is iets kwaads uit de weg geruimd. Al is de manier waarop natuurlijk niet koosjer.”

De discussie over geweld en zedeloosheid is door de hele geschiedenis gevoerd en zal nooit echt tot een einde komen, denkt Wim Staat. “Er spelen in deze discussies mechanismen die al 2500 jaar oud zijn. Het mooie van de opkomst van televisieseries is dat we deze oude vragen weer in een heel nieuw jasje voorgeschoteld krijgen.” Volgens hem zit de relevantie van hedendaagse series niet in het geweld of de seks op zich.

“Morele kwesties, die ook in de klassieke tragedies een rol speelden, zijn eigenlijk kwesties waar goed en kwaad onderzocht worden. Het interessante van film en televisie is dat het daar minder vaak gaat over goed en kwaad, bijvoorbeeld over de doodstraf, maar over de alledaagse vorm van normen- en waardediscussies. Hoe ziet het alledaagse levenspatroon van mensen eruit? Het gaat dan niet meer over de grote vragen, maar juist over de kleine dingen van het leven. Televisie vergroot het alledaagse gedrag uit, zeker als je een hele serie in een weekend verstouwt.” Mad Men is volgens hem een goed voorbeeld. “De man-vrouwverhoudingen en het rook- en drinkgedrag vallen juist door de esthetische vormgeving enorm op. Op een wonderlijke manier wordt ons zo een spiegel voorgehouden en gaan we nadenken over hedendaagse rolpatronen in onze eigen cultuur.”

Juist bij de alledaagsheid gaat het boek van de ethiek open, volgens Staat. Een serie waar je dat heel scherp ziet, is The Sopranos, over maffioso Tony Soprano en zijn gezin. “Het geweld is afschuwelijk in deze serie, maar het feit dat het gaat om het gewone leven van de gangster maakt het interessant om naar te kijken. Het belang van dit verhaal zit nu net niet in de zoveelste afrekening, maar in de afwijking van de norm in het gezinsleven van de Sopranos.” De vraag is natuurlijk of die ethiek van het alledaagse het grove geweld wel legitimeert. Voor veel christelijke kijkers is zo’n serie een brug te ver. Staat kan dat wel begrijpen. “Ik voel dat wel mee, ja. Zeker als je een paar afleveringen achter elkaar ziet, valt het geweld rauw op je dak. De enige manier om zulke beelden te verdragen, is door in zekere zin af te stompen en dat is natuurlijk wel verontrustend.”

Ondanks het geweld en het dubieuze morele gedrag van de hoofdpersonen helpen series als The Wire en Dexter volgens Robert Doornenbal om met de ingewikkeldheid van het postmoderne leven om te gaan. “In een postmoderne tijd zijn zaken vaak niet langer zwart-wit, maar heel complex. Bij Dexter is de hoofdpersoon een seriemoordenaar, dus dat kan eigenlijk niet deugen. Maar wat blijkt: in de serie zien we ook de liefdevolle kant van hem in de toewijding aan zijn familie. Daardoor voel je als kijker veel sympathie voor Dexter.” De serie roept ethische vragen op die niet zo eenvoudig te beantwoorden zijn. Deze ambiguïteit van hedendaagse series spreekt veel mensen aan. “Kijkers komen in zichzelf of bij anderen vaak ook een donkere of ‘verknipte’ kant tegen. Dexter doet op een bepaalde manier recht aan dit ervaringsgegeven dat mensen meerdere, en soms ook duistere, kanten hebben.”

Dit artikel is verschenen in CV Koers, juli/augustus 2012. 

KADERS BIJ HET ARTIKEL

Amerikaanse kwaliteitsseries

Mad Men, The Sopranos, Dexter, The Wire

Deze series, geproduceerd door betaalzenders als HBO, vallen op door hun complexe personages, hoge kwaliteit en gedurfde thematiek. De verhalen verschillen sterk van inhoud, maar komen overeen in een nadruk op vormaspecten (montage, camerawerk). De ene serie geeft een nostalgisch beeld van de jaren zestig (Mad Men – ‘when men were men and women were skirts’), terwijl een serie als The Wire vooral een rauwe kijk op misdaad en de maatschappij is. Hoewel winst het belangrijkste bestaansrecht van betaalzenders is, valt er uit deze series wel degelijk een zekere maatschappijkritiek te distilleren. In een complexe maatschappij waarin zekerheden niet meer vanzelfsprekend zijn, grijpen we óf terug naar de veiligheid van oude structuren (Mad Men), óf willen we die complexiteit terugzien op televisie (The Wire). De wereld is niet eendimensionaal, ook niet in de levens van Don Draper en Tony Soprano.

Een personage als Tony Soprano lijkt op het eerste gezicht een vadsige maffioso, maar door de herhaalde gesprekken met zijn psycholoog blijkt dat stille wateren diepe gronden hebben. Hij kampt met dezelfde onzekerheden als de kijker. Die onzekerheden worden weliswaar op een totaal andere manier opgelost, maar met het personage op zichzelf is het makkelijk identificeren.

Scandinavische thrillers

The Killing, The Bridge, Varg Veum, Beck, etc.

Op het gebied van kwalitatief hoogstaande misdaadliteratuur heeft Scandinavië al een grote naam opgebouwd met schrijvers als Stieg Larsson (Millennium) en Henning Mankell (Inspecteur Wallander). Ook televisieseries als The Killing en The Bridge doen het goed in Nederland.

Net als bij de populaire Amerikaanse series hierboven gaat het om grondig uitgewerkte, complexe verhalen. De hoofdpersonen zijn geen ondubbelzinnige helden, maar psychologisch interessante, min of meer gemankeerde mensen. Vergeleken bij series als CSI valt op dat er relatief veel aandacht is voor vormaspecten. Zo is The Killing grotendeels in donkere, groenige tinten gefilmd, wat de donkerheid van de verhalen nog versterkt.

Deze series hebben vaak een actueel thema als rode draad of bevatten een onderhuidse maatschappijkritiek. De populariteit wordt verklaard doordat ze inspelen op het gevoel van onveiligheid en het verlies van controle dat onze maatschappij kenmerkt. Daarmee bieden ze een ervaring van catharsis (‘loutering’). Het is een erkenning van de onzekere, niet te controleren cultuur waarin we leven en waarin ernstige zonde voorkomt. Tegelijkertijd bieden ze een oplossing voor dit gevaar: de misdadiger wordt uiteindelijk altijd gepakt. Bovendien zijn ze enorm spannend, met een hoog verslavingsrisico als gevolg.

Politieke en maatschappelijke series

The West Wing, Borgen, Lijn 32

Wellicht vormt dit genre de beste instap voor wie liever niet al te veel geweld ziet. Een centraal thema is de hedendaagse pluriforme samenleving, waarbij men ondanks alle mogelijke problemen toch 'de boel bij elkaar wil houden’.

In The West Wing staat de Democratische president Josiah (Jed) Bartlet centraal. De serie combineert scherpe dialogen en stevige politieke thema’s met humor en sympathieke karakters. Met een opvallend grote rol voor de geloofsopvattingen van de katholieke Bartlet.

Het Deense equivalent Borgen is niet op de Nederlandse televisie verschenen, maar op Twitter en Facebook worden de perikelen rondom de eerste vrouwelijke premier van Denemarken en haar gezin op de voet gevolgd. Het centrale thema (de combinatie van werk en gezin) en de diepgravende karakters maken Borgen interessant voor zo ongeveer iedereen.

Een Nederlandse variant van dit thema is Lijn 32. Een spannend verhaal waarbij we in acht afleveringen de voorgeschiedenis te zien krijgen van een aanslag op een stadsbus. De serie vertelt op een genuanceerde manier het verhaal van een stad waarin verschillende culturen botsen, waar ouders geen tijd meer hebben voor hun kinderen en waar ouderen het zelf maar moeten zien te rooien. 

Er wordt hard gewerkt aan een dossier Televisieseries, waarin de in dit artikel genoemde series (en nieuw uitgebrachte series) besproken worden. Check de site regelmatig voor updates!

Deel dit bericht via: