|
De Academy is een eregenootschap – je moet er voor gevraagd worden – van enkele duizenden filmmakers en filmbazen. Het stelt zich ten doel om de beoefening en goede naam van de cinematografische kunsten te bevorderen. Ze doet dat onder andere door een archief en een bibliotheek in stand te houden. En door de prijzen uit te reiken die inmiddels zijn uitgegroeid tot het meest prestigieuze eerbetoon dat je in de filmwereld ten deel kan vallen. Als je zo’n gouden beeldje hebt gewonnen, dan ben je pas iemand in Hollywood.
De Academy heeft een aantal afdelingen die allemaal hun Oscar-nominaties voordragen, al naar gelang het specifieke ambacht dat men beoefent. Er zijn prijzen voor de beste hoofdrol, het beste scenario, het beste camerawerk, de beste regie, de beste muziek, voor de beste film als geheel, en voor nog veel meer. Aangezien de prijzen worden toegekend door mensen uit het vak, gaat het ook echt wel om substantiële prestaties. Maar natuurlijk heeft zo’n genootschap ook zo z’n eigen voorkeuren en eenzijdigheden. Bepaalde genres bijvoorbeeld zijn nooit favoriet geweest in de Academy. Zo werd de Oscar voor beste film nog nooit gewonnen door een animatie- of sciencefictionfilm. En het duurde 75 jaar tot de eerste fantasyfilm als beste film bekroond werd, om nog maar wat te noemen (The Lord of the Rings: The Return of the King uit 2003). Heel vaak gaan de nominaties en de prijzen naar films die er goed in zijn het grote publiek te bekoren, zoals dit jaar Avatar, of cultureel-gevoelig de juiste thematiek belichten, zoals The Hurt Locker, of politiek-correct iemand eren die niet blank is, of man, of hetero.
Het is daarom niet verwonderlijk dat er ook elk jaar kritische stemmen opgaan van filmliefhebbers die menen dat films met veel meer artistieke kwaliteiten over het hoofd zijn gezien. Om maar wat te noemen, vorig jaar bepleitte de Amerikaanse filmcriticus Jeffrey Overstreet dat de Pixar-film Wall-E niet alleen genomineerd zou moeten worden voor beste animatiefilm (die hij overigens won), maar ook voor beste film zonder meer. Het verhaal dat verteld werd en de manier waarop het verteld werd, was volgens Overstreet zo excellent dat die niet overtroffen werd door welke andere, niet-geanimeerde speelfilm dan ook. (De Oscar voor beste film ging dat jaar naar Slumdog Millionaire, wat wel een opvallende, maar geen excellente film was.) Voor speciale kwaliteit moeten we dan ook vaak letten op het knikje naar een buitenlandse productie, zoals dit jaar naar Un Prophet of Das Weisse Band. Om niet te spreken van films die in het geheel niet genomineerd zijn.
---
Toch is dat niet de voornaamste reden waarom de redactiemedewerkers van Blikoponeindig.nl kritisch hebben gelet op de Oscar-uitreiking van afgelopen zondag 7 maart. Blikoponeindig.nl is de filmsite van CV-Koers in samenwerking met het Nederlands Dagblad en het Katholiek Nieuwsblad. Hierachter schuikt een groep gepassioneerde en geïnformeerde christenen die inmiddels een bijzondere specialisatie heeft opgebouwd: de levensbeschouwelijke subtekst van speelfilms. Zij houden ook wel van artistieke en narratieve kwaliteit (en letten op zowel de morele als de entertainmentwaarde van films). Maar zij proberen altijd filmkijkers in christelijk Nederland te voorzien van informatie over en oriëntatie in de spirituele arena van de filmwereld.
Wat is dat, de levensbeschouwelijke subtekst van speelfilms? We lenen die term van de literatuurwetenschappen, met name van de gender-studies in de literatuur. Wat een subtekst is kan iedereen begrijpen, want we kennen allemaal de uitdrukking ‘tussen de regels lezen’. Als iemand tegen mij zegt: “Je hebt de deur open laten staan”, dan is de letterlijke tekst dat ik de deur open heb laten staan, maar tussen de regels door is de tekst dat ik hem nog even dicht moet doen. De letterlijke tekst is constaterend, maar de subtekst is normatief en relationeel: iemand staat ten opzichte van mij in een positie om mij een verzoek te doen of een opdracht te geven. Welnu, gender-studies in de literatuurwetenschap laten zien dat tussen de regels van de teksten in de literatuur altijd bepaalde subteksten schuilen over vrouw-zijn, man-zijn, man/vrouw-verhoudingen, seksualiteit, en zo verder. En daarin zijn ook weer aannames verpakt over de juistheid daarvan.
Zo kunnen we ook spreken over een levenbeschouwelijke subtekst in literatuur en speelfilms. Dat wil zeggen, tussen de regels van het verhaal schuilen beelden van de manier waarop de filmmakers, of de personages in het verhaal, of de kijkers in het leven staan. Waar geloven ze in? Waar stellen ze hun vertrouwen op? Wat wordt zinvol of zinloos geacht? Films draaien meestal om een verhaal, en een verhaal draait meestal om een ontwikkeling van een ongewenste naar een gewenste situatie. ‘Verlossing’, zo je wilt. Maar waarvan en waartoe moeten mensen verlost worden? En door wie of wat? Dat schemert ook vaak in meer of mindere mate – en op meer of minder interessante wijze - ‘tussen de regels’ in speelfilms. Daarvan wil Blikoponeindig.nl de christelijke filmkijker graag op de hoogte stellen.
Een film die zulke vragen en thema’s serieus neemt en excellent vertolkt kan op waardering rekenen. Artistieke aspecten, een goed verhaal, entertainmentwaarde, en morele waardigheid behoren ook tot algehele kwaliteit van een film; echte kwaliteit weerspiegelt immers Gods scheppende en herscheppende heerlijkheid. Maar aangezien films op verschillende niveaus werken kan ook de levensbeschouwelijke subtekst van ambacht, verhaal, vermaak en boodschap afzonderlijk beoordeeld worden. Laat die subtekst in een film iets zien van Gods bedoelingen met de mens dan noemen we zo’n film, bij gebrek aan een Nederlandse term, ‘redeeming’. Die zijn ‘de moeite waard’. Wie op die manier kijkt ontdekt opeens ook christelijke echo’s, zelfs Bijbelse verhalen, of gewoon knipoogjes van God in speelfilms. Op welke recensiesite kom je nog tegen dat Job voorbijkomt tegenkomt in A Serious Man, of Gethsemane in Avatar?
Wie Blikoponeindig.nl bezoekt ziet dan ook dat lezers de hoogste score toekennen aan Sophie Scholl: Die letzten Tage, een film over een jonge verzetstrijdster in Nazi-Duitsland, die haar rug recht houdt in de ideologische strijd met haar ondervrager. In de categorie ‘most redeeming movie’ kennen bezoekers de hoogste score toe aan Magnolia, een film waarin ongeveer alles overtreden wordt wat God verboden heeft en waarna (waardoor?) iets als een oordeel losbarst en genade gevonden wordt. En als laatste voorbeeld noemen we dat de redactiemedewerkers van Blikoponeindig Clint Eastwoods film Gran Torino tot ‘most redeeming movie’ van 2009 hebben gekozen, omdat de verbitterde, racistische hoofdpersoon in die film leert zich opnieuw te geven en op een onverwachte manier van betekenis te zijn voor anderen. Met deze laatste film sluit Blikoponeindig dan ook morgen zijn bijdrage af aan het ND Letterfestival.
---
Oscars zijn helaas geen graadmeter voor een interessante levensbeschouwelijke subtekst, laat staan voor een ‘redeeming’ subtekst. Sommige winnaars zijn heel goed gemaakte films, andere vertellen een sterk verhaal. Maar er zijn ook goed gemaakte en sterk vertelde films die achteloos of verdraaid omgaan met de manier waarop mensen in het leven staan, of gewoon voorbijgaan aan de behoefte die ze hebben om verlost te worden van falen, vals vertrouwen en afgoden. Zo is The Hurt Locker zeker een spannende film, die de rafels laat zien van de politieke besluiten om in een ander land oorlog te voeren. De film won onder meer de meest prestigieuze Oscars voor de beste film en de beste regie (die voor het eerst naar een vrouw, Kathryn Bigelow, ging). Maar verder? Wat willen die spannende scènes ons nu zeggen? Vier bloedstollende scènes maken nog geen intrige die je belangrijke inzichten of zelfs maar belangrijke vragen bezorgt. Vandaar dat wij van Blioponeindig.nl niet zo kapot zijn van The Hurt Locker.
|
