Wie veertig jaar geleden sprak over Clint Eastwood, noemde in een adem Sergio Leone. De Italiaanse regisseur romantiseerde in de Spaanse woestijn het harde leven in het Amerikaanse westen. A fistful of dollars (1964), Hang ‘em high (1968), het zijn klassiekers geworden. De stoere cowboys beantwoordden stuk voor stuk aan een ideaalbeeld van de Amerikaanse man. Ruwe bolster, zwijgzaam, onafhankelijk, stoer, zwaaiend met een pistool en strijdend voor de goede zaak. Die goede zaak was meestal geld en het zoeken ernaar mocht best wat mensenlevens kosten. Er wordt wat geschoten en gestorven in de woestijn. Veel diepgang hadden de stoere karakters echter niet. Bij Sergio Leone kreeg de cowboy zelden een naam. Of het bleef bij ‘De Goede’ (The Good, the bad and the ugly, 1966). Het maakte Eastwood tot een cultheld. Het imago van Marlboro-man en vleesgeworden Lucky Luke is altijd aan hem blijven kleven. Niet dat hij het erg vindt; hij kijkt er met gepaste trots op terug. ‘Het was min of meer toeval en gewoon een leuke tijd in mijn leven.’ 
Die zwijgzame eenling paste goed bij zijn jeugd, heeft hij zelf eens gezegd. De familie Eastwood reisde tijdens de Depressie in de jaren dertig door Californie, op zoek naar werk. De jonge Clint werd er al snel zelfstandig van. En soms ook wat stil en teruggetrokken. Bovendien zat hij niet graag stil en blonk niet uit op school. Eastwood werd een self made man, iemand die op eigen kracht en door hard werken zijn doelen bereikt. Het is tevens de reden waarom hij Hollywood altijd heeft gemeden. Hij houdt niet van opsmuk en is liever in zijn eigen omgeving. Maar een beetje macho is hij altijd gebleven. Toen de overheid in zijn woonplaats Carmel in de jaren tachtig besloot het eten van ijsjes in het openbaar te verbieden, vond hij dat zulke onzin dat hij zich verkiesbaar stelde als burgemeester. Hij werd gekozen en draaide het verbod terug.

Terug naar de films. Want er is meer dan de cowboy. Al tijdens zijn jaren met Leone beproefde Eastwood zelf zijn geluk als regisseur. En na een jaar of tien hield hij het wilde westen voor gezien. Toch hield hij sympathie voor het westerngenre en kwam met The Outlaw Josey Wales (1976). Daarin speelde hij zelf de hoofdrol. Nu kreeg de cowboy wel een naam, een verleden en een klein beetje gevoelens. En met het veelgeprezen (o.a. vijf Oscars) Unforgiven (1992) bewees hij dat de western nooit helemaal zal afzweren. Uit al die oude personages boetseerde hij daarvoor al een hedendaags karakter: Dirty Harry (1971). Ook een type dat zijn pistool liever liet spreken dan zijn mond.

De stoere façade is echter maar een kant van Eastwood’s creativiteit. Als regisseur heeft Eastwood altijd meer diepgang gezocht en bouwde hij in de loop der jaren een imposant oeuvre op. Behalve klassiekers als The Bridges of Madison County (1995) leverde hij een serie degelijke thrillers af. Maar Eastwood durft ook diepere thema’s aan te snijden. Daarmee lijkt hij terug te grijpen op de christelijke traditie, waarin hij opgroeide. In A Perfect World (1993) is het steekspel tussen Texas Ranger Eastwood en crimineel Kevin Costner de achtergrond van een verhaal over vader-zoonrelaties. En dan vooral over het ontbreken van de vader. En in Bloodwork (2002) wordt een moordzaak wel heel persoonlijk als blijkt dat het slachtoffer de hartdonor van de gepensioneerde detective (Eastwood) is. De film gaat vanaf dan vooral over de vele betekenissen van het woord bloedband. En dan is er nog Mystic River (2003), de thriller die met mooi spel van Sean Penn en Tim Robbins schuld, boete en vergeving aan de orde stelt. Eastwood-de-filmmaker levert er geen kant-en-klare oplossingen. Zo loopt de linke Jimmy Markum (Sean Penn) nog altijd vrij rond. Wie goedkope antwoorden wil, moet verder zoeken.

Bij Eastwood’s laatste films lijken de thema’s christelijker dan ooit. In Million Dollar Baby (2004) krijgen de hoofdpersonen in elkaar de vader en dochter die ze nooit hadden. Een onverwachte idylle, tot aan het eind alle kaarten op tafel worden gelegd. Vooral christelijke filmkijkers blijven dan met vragen zitten. Keurt Eastwood euthanasie goed? Zelf gaat hij daar niet direct op in, maar laat hij de hoofdpersoon huilend in de kerkbanken zitten, op zoek naar het antwoord van God. Die is bij de protestants opgevoede Eastwood overigens meestal katholiek. ‘Dit is hoe het verhaal gaat’, zegt hij. ‘Ik neem geen stelling’. Dat hij niet voor de obligate oplossing kiest (de pastoor zegt dat het niet mag en dus houd ik me daaraan) geeft de film meerwaarde. Want wat te doen als het recht op leven een verplichting wordt? Maar, verklapt Eastwood later in een interview, natuurlijk heeft de pastoor in de film gelijk. 

Hoe is die nieuwe aandacht voor religie te verklaren? Eastwood zelf zwijgt er vooral over. Het is de leeftijd, gissen recensenten. Feit is dat we er maar moeilijk achter kunnen komen. Eastwood grijpt weliswaar terug op diepliggende thema’s en durft religieuze vragen aan de orde te stellen, maar dat maakt hem natuurlijk nog geen christen.

Wie vooral de cowboy Eastwood kent, moet misschien wennen aan een huilende oude man, die in een kerk worstelt met grote vragen. Het is echter een tamelijk consistent beeld, want ook in  Gran Torino (2009) speelt God een prominente rol. Met Walt Kowalski zien we ineens een boeiende Christusfiguur op het doek. Hij vloekt, drinkt en bezigt torenhoge vooroordelen tegen de Aziaten die ‘zijn’ buurt overnemen. Een herkenbare racist. Maar hij offert wel zijn leven en eindigt, doorzeeft met kogels, in kruishouding op een verlaten trottoir. Volgens een Amerikaanse predikant is hij daarmee als Christusfiguur “verrassender en effectiever dan Aslan (ligt teveel voor de hand) en Harry Potter (te mooi om waar te zijn).” Het is dus niet voor niets dat de film begint en eindigt in de kerk. BlikOpOneindig verkoos Gran Torino zelfs tot Most Redeeming Movie van 2009. De Christusfiguur komt uit onverwachte hoek, maar is overtuigend.

Het is nogal een contrast: de schietgrage cowboy, de geharde rechercheur en dan nu de zichzelf offerende brombeer. Je zou zeggen dat Eastwood inderdaad zachter geworden is. Dat hij misschien wel christelijker is dan hij zelf denkt. Toch lijkt dat allemaal wel mee te vallen. Al zolang hij films regisseert, zoekt Eastwood naar de ‘redenen van het hart’. Daar hoef je geen belijdend christen voor te zijn. Kijk maar naar Andrei Tarkovski. Zelf noemt Eastwood zich geen christen. ‘No single philosophy gets my vote’, sprak hij eens. Lees: stop me niet in een hokje. Toch blijven journalisten en filmcritici het proberen. Thema’s als vergeving komen dit voorjaar opnieuw aan de orde in het Mandela-epos Invictus. Interviewers willen weten of de geharde cowboy zachter is geworden in de loop der jaren. Krijgt Dirty Harry weke knieën nu hij de tachtig nadert? Eastwood gromt in interviews nog maar eens bij het idee en herhaalt zijn eerdere antwoord: stop me niet in een hokje. En die vergeving? ‘Het is precies wat Nelson Mandela een beter mens maakt dan Dirty Harry’. Zolang de boodschap in Eastwoods redeeming trekjes houdt en we hem daarmee kunnen zien als ‘een bijzonder kanaal voor de genadevonken van God’, is het hopen dat de tachtigjarige ons nog vaak verrast.

REAGEREN